آیا میتوان یک گوشتخوار حامی حیوانات بود؟
منبع : animalhelpers.blogfa.com
+ نوشته شده در سه شنبه نوزدهم مرداد ۱۳۸۹ ساعت ۳:۱۴ ب.ظ توسط نیما
|
بیماری هاری RABIES
بیماری هاری RABIES
بیماری باستانی خطرناک
بیماری هاری به اندازه آفرینش بشریت قدمت دارد واژه rabies یا هاری از واژه «rabhas» به معنی خشن از زبان سانسکریت گرفته شده است . بیماری خشن و خطرناکی که گاهی معرف خشم خدایان و گاهی در اثر جادوی جادو گران و حمله جنیان بروز می کرده است . لغت یونانی هاری layssa که هم اکنون برای معرفی جنس ویروس استفاده می شود نیز به معنی خشن می باشد . واژه لیزا در زبان انگلیسی به معنی گزیده شدن توسط سگ هم آمده است . اولین توصیف بیماری مربوط به دانشمندی در بابل مربوط به 23 قرن قبل از میلاد است . ذیمقراظیس طبیب و فیلسوف یونانی 500 سال قبل از میلاد مسیح بیماری را شرح داده است . بوعلی سینا دانشمند نامدار ایرانی بیماری را با عنوان ترس از آب معرفی کرده و توصیه کرده محل گزش را تا چهل روز باز گذارند و از مواد تاول زا در محل زخم استفاده کنند .علمی ترین توصیف بیماری در ایتالیا توسط Girolamo Fracastoro صورت گرفت که 350 سال قبل از پاستور بیماری را در افراد زیادی بررسی و توصیف نمود . ترس از هاری در قرن نوزدهم همه اروپا را در بر گرفته بود . ترس به علت نوع آلودگی ، نبودن درمان برای آن و همچنین خرافات بود .در سال 1885 میلادی بود که لوئیس پاستور با کشف روش درمان بیماری یکی دیگر از خدمات ارزنده خود را به بشریت اهداء نمود . قبل از بررسی این بیماری کمی در مورد ویروس های خانواده رابدو ویریده و جنس های ان صحبت می کنیم .
مقدمه و تعریف بیماری
بیماری هاری یکی از مهمترین و خطرناکترین بیماری های ویروسی مشترک بین انسان و دام می باشد ( زئونوز ) . هاري يكي از بيماري هاي حاد ويروسي حيوانات خونگرم است كه ممكن است به طور اتفاقي در اثر گزش حيوانات، استنشاق ذرات حاوي ويروس و پيوند قرنيه و یا ساير بافت هاي آلوده به انسان نيز منتقل شود.
اهمیت بیماری هاری به دلائل زیر است:
1. میزان کشندگی بالا ( صد در صد) ، به طوری که پس از ظهور علائم بالینی چه در انسان و چه در حیوان ، قابل درمان نبوده و بیمار محکوم به مرگ خواهد بود.
2. افزایش روند موارد حیوان گزیدگی در انسان ، به طوری که به ناچار سالانه مبالغ زیادی صرف خرید سرم و واکسن ضد هاری جهت درمان پیشگیری آسیب دیدگان میشود.
3 - تلفات دام و خسارت های اقتصادی ناشی از این بیماری که در دام ها ایجاد می شود.
خانواده ویروس های رابدو ویریده :
رابدو به معنی فشنگ است زیرا شکل این ویروس ها در زیر میکروسکوپ شبیه فشنگ می باشد . اندازه قطر انها 70 میکرون و طول آنها 180 میکرون است . در حدود 400 زبانه کوچک گلیکوپروتئینی دور تا دور ویروس را فرا گرفته است.
سویه های مختلف ویروس هاری :
ویروس هاری دارای سویه هائی هستند که اکثرا پس از پاساژ های متعدد بر روی سلول های حیوانات مختلف از جمله خرگوش به شکل فیکس در می آید . این سویه ها در تهیه واکسن مورد استفاده قرار می گیرند . معروفترین این سویه ها عبارتند از :
·سویه پاریس پاستور استرین – سازش یافته به کشت سلول خرگوش
·سویه پاستور خرگوش سازش یافته بر روی سلول های BKH-21
·سویه pitman moor (pm) : سازش یافته بر روی سلول های دیپلوئید کلیه سگ
·سویه CVS-27 -ثابت هاری مغز موش
·سویه CVS-11 - تابت سلول های BKH-21
·سویه LOW EGG PASAGE : سازش یافته بر روی جنین جوجه
·سویه HIGH EGG PASAGE : سازش یافته بر روی جنین مرغ پس از 227 الی 230 بار پاساژ
·سویه KELEV – بر روی جنین جوجه پس از 100 بار پاساژ
·سویه sad : ساژش به کشت سلولی bkh-21
·سویه vonkovo نوعی از سویه بر روی همستر
مقاومت ویروس در محیط :
ویروس های این خانواده بسیار حساس هستند و در طبیعت دوام ندارند . ظرف چند ساعت در بزاق خارج از دهان از بین می رود . در برابر مواد شیمیائی فوق العاده حساس است و در برابر نور آفتاب و اشعه های آن سریعا نابود می شود . در موارد گزیدگی که زخم ها به خوبی با الکل و یا موادی نظیر بتادین ضد عفونی می شوند و یا حتی در مورد با اب خالی شستشو می شوند تعداد بسیار زیادی از ویروس از بین می روند که سبب کم شدن احتمال مبتلا شدن به بیماری می شود و یا سرعت پیشرفت آن را بسیار کم می کند . به علت وجود لپید در غشاء به حلال های چربی نظیر صابون ، کلروفرم و استن حساس است . خشک کردن تدریجی سبب کاهش بیماری زائی ویروس کم شود که با این روش پاستور اولین واکسن ضد هاری را تهیه کرد .
گلیسیرین سبب حفظ خصوصیت بیماری زائی ویروس می گردد لذا بهترین ماده جهت حفظ بقای ویروس در نمونه گیری ها می باشد . در درجه حرارت 4 درجه ویروس هفته ها و در منهای 70 درجه در شرایط نگهداری خشک سال ها زنده می ماند . جهت نگهداری ویروس ار تامپون منهای 195 درجه استفاده می شود که در این شرایط ویروس سال ها زنده می ماند . سویه کوچه هاری را در مغز موش کشت می دهند و سپس بر روی سلول های دیپلوئید انسان کشت می دهند . واکسن های کنونی از این سویه ویروس تهیه می شوند .
اپیدمیولوژی بیماری هاری
در بررسی اپیدمیولوژی بیماری هاری باید به چند سئوال مهم پاسخ دهیم این سئوال ها در شناخت و مبارزه با بیماری بسیار مهم هستند . و اما سئوال ها :چه حیواناتی به هاری مبتلا می شوند ؟در چه مناطقی بیماری دیده می شود ؟انتشار بیماری از چه الگوی تبعیت می کند ؟ چه تعداد انسان به بیماری مبتلا می شوند و از چه حیواناتی بیماری را می گیرند ؟ و بالاخره بهترین استراتژی برای مقابله با بیماری در انسان و دام کدام است .
مرگ و میر جهانی بیماری و تاثیر مناطق جغرافیائی
مرگ و میر بیماری در جهان بین 40000 الی 70000 مورد مرگ تخمین زده می شود که نیمی از این تعداد کودکان هستند . در کشورهای کنار رودخانه و دارای آب فراوان نظیر کشور هندوستان ( جنگل و مناطق کوهستانی ) و یا برزیل (رودخانه آموزن ) بیماری بیشتر دیده می شود . در مناطق خشک و بیابانی کمتر بیماری دیده می شود که علت آن عدم دوام ویروس در محیط است و در ضمن کم بودن حیوانات وحشی نظیر گرگ ، روباه و ...
انتشار بیماری هاری در جهان
اين بيماري، انتشار جهاني دارد و به استثناي چند كشور كه توانسته اند آنرا حذف نمايند (ژاپن و انگلستان ، سوئیس ، سوئد ، نروژ ، استرالیا ، نیوزلند ، هاوائی ..) در ساير نقاط دنيا منتشر است .لازم به ذکر کشورهائی که توانسته اند بیماری را در خود کنترل کنند اغلب جزیره هستند .
تنها در كشورهاي جهان سوم، كه نتوانسته اند هاري را در جمعیت حیوانات ولگرد از جمله خانواده سگ سانان كنترل نمایند هاري انسان به صورت يك معضل و یک بیماری مشترک خطرناک ، خودنمايي ميكند ، در آمریکا به وجود پهناوری کشور تعداد موارد بیماری بسیار کم است که دلیل آن اطلاع رسانی و آگاهی بلای مردم امی باشد و در مجموع، انتشار حقيقي اين بيماري، ناشناخته است .نکته مهم اینکه با توجه به جمعیت میزبان و مخزن بیماری تعداد موارد بیماری در جهان رو به افزایش است. اين بيمارى از دوران بسيار قديم در تمام دنيا به ويژه خاورميانه وجود داشته است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانى سالانه ده ميليون نفر در دنيا به دنبال گازگرفتگى حيوانات مشكوك به هارى تحت درمان قرار مى گيرند و حدود پنجاه هزار نفر به دليل عدم آگاهى از عواقب بيمارى هيچ گونه درمانى انجام نداده و در نتيجه تاخير يا نقص در انجام درمان مى ميرند . در ایران نیز وزارت بهداشت تا کنون هشدارهای در مورد زیاد شدن موارد هاری داده است .
هاری در آمریکا : در آمریکا سازمان CDC(Centers for Disease Control and Prevention) مسئول ثبت و گزارش بیماری های عفونی و خطرناک است . این سازمان هر ساله میلیون ها رکورد در مورد انواع بیماری را در سراسر این کشور جمع آوری آنالیز و تحلیل می کند و گزارش ها را آزادانه در اختیار تمام محققان کشور قرار می دهد و در سایت اینترنتی منتشر می کند . در ایران سازمان خاصی که این مسئولیت را بر عهده گیرد وجود ندارد ( متاسفانه ! ) و لذا همواره محققان در دسترسی به اطلاعات دچار مشکل می باشند . در گزارش های اخیر سازمان در امریکا 40 درصد موارد تشخیص داده شده هاری در اثر راک ون ها ایجاد شده است . در امریکا از سال 1999 تا کنون 2005 تنها 40 مورد مرگ در اثر بیماری به وقوع پیوسته است که 4 مورد در اثر انتقال ارگانهای بدن بیمار به چهار نفر اتفاق افتاده است . دیگر موارد بیماری اغلب در اثر گاز گرفتگی خفاش ها اتفاق افتاده است . دو جنس از خفّاشان کوچک اندام به نام های eastern pipistrelle bat (Pipistrellus subflavus) and silver-haired bat (Lasionycteris noctivagans) در 29 مورد از بیماری ناقل بوده اند . عامل مهم موفقیت این کشور به حذف بیماری در دام ها بخصوص سگ به علت اجرای برنامه واکسیناسیون اجباری حیوانات خانگی نظیر سگ و گربه و ارائه آموزش های بسیار خوب به مردم در خصوص اقدامات پس از گزش بوده است . دوره کمون بیماری از زمان گزش و یا پیوند عضو بین 21 تا 240 روز و متوسط 38 روز بوده است .
هاری در اروپا : در استرالیا یک مورد مرگ در اثر بیماری گزارش شده است . اروپا سال ها ست که در آلمان ، فرانسه و بلژیک و غیره هاری انسانی دیده نشده است در دام های وحشی و اهلی مواردی دیده شده است . بخصوص در مرز بین فرانسه و آلمان در روباه ها که به عنوان مخزن بیماری در اروپا مطرح هستند بیماری دیده شده است . در انگلیس هاری به طور کامل ریشه کن شده است و موارد حیوانی نیز در این جزیره دیده نشده است . در برخی کشورهای اروپايی موارد ی مشکوک به بیماری هاری در انسان گزارش شده است . در انگلستان و آلمان بیماری هاری در انسان مشاهده شد که در تحقیقات مشخص شد هر دو نفر ار هندوستان به این کشور سفر کرده بودند .
هاری در آسیا : در حدود 90% موارد هاری جهان در انسان و دام در این قاره گزارش شده است . چین در سال 1984 الی 1989 تعداد 4000 الی 6000 مورد از بیماری را در انسان گزارش کرد . میزان آن در سال 1990 به تعداد 3250 مورد بود که با اجرای برنامه های بهداشتی در سال 1996 به 159 مورد رسید .اما تا سال 2002 دوباره بیماری افزایش پیدا کرد و در سال 2002 به 1122 مورد رسید . در ایالت های شمالی و جنوبی این کشور سگ برای تغذیه انسان مصرف می شود و بیشتر موارد هاری در این مناطق گزارش می شود . اگر قصد سفر به کشور چین را دارید توصیه می شود حتما واکسن هاری بزنید بخصوص اگر قصد دیدار از مناطق آلوده تر این کشور را دارید . تنها در یکی از ایالت های چین در سال 2005 تا کنون تعداد 3306 مورد مرگ انسان در اثر هاری گزارش شده است . جمعیت بالا و کمبود واکسن سبب عدم توانائی کنترل بیماری در این کشور است .
در هندوستان در هر 100000 نفر سه نفر سالیانه در اثر هاری می میرند . تعداد هاری سالیانه این کشور 30000 مرگ در سال می باشد . هندوستان صادر کننده بیماری به دیگر کشورهای جهان است به طوری که در انگلیس ، آلمان ، مجارستان و... مواردی مرگ بعد از بازگشت از سفر هند گزارش شده است . قبل از سفر به این کشور تزریق واکسن هاری اجباری است .
در کشورهای آسیای میانه ژاپن بیماری را حذف کرده است . در کره جنوبی و شمالی مواردی از بیماری گزارش شده است .
هاری در امریکای لاتین : در برزیل در فاصله سالهای 1986 الی 2004 تعداد 735 مورد مرگ و میر در اثر هاری گزارش شده است . در اثر کنترل جمعیت سگ ها و اقدامات واکسیناسیون در آنها در سال 2004 تعداد موارد بیماری به زیر بیست مورد کاهش یافته است . این موارد بیماری در اثر گزش توسط خفاش های ریز به اندازه انگشت دست بوده است که در طول یک سال حدود 600 نفر را در این کشور مورد حمله قرار داده اند . از سال 2004 تا کنون ابتدای سال 2005 تنها 17 مورد مرگ در اثر هاری در انسان رخ داده که 4 مورد آن مشکوک و تائید نشده است . از ابتدای سال 2005 تا کنون آمار مرگ و میر در اثر هاری قدری بالا رفته است و به 19 مورد رسیده است که اغلب در اثر حمله خفاش ها در حواشی آموزن بوده است . در ونزوئلا نیز مرگ و میر در اثر حمله خفاش ها زیاد می باشد . تعداد 140 نفر تنها در یک سال در این کشور در اثر حمله خفاش ها تلف شده اند .
هاری در قاره آفریقا : ضعف جمع آوری اطلاعات وجود دارد و نمی توان دقیقا مشخص کرد چه مقدار در اثر بیماری در سال تلف می شوند ولی مرگ و میر در این قاره به علت شرایط اب و هوائی و عدم دوام ویروس باید کن باشد و احتمالا بین .13/0 % در هر 100000 نفر است . در موروکو تعداد 23 نفر انسان 133 عدد سگ ، 23 عدد گربه در سال 2003 در اثر بیماری تلف شدند . این مقدار در سال 2003 کمی کاهش یافته است .
وضعیت هاری در ایران
بيمارى هارى از قديم در ايران وجود داشته و هم اكنون يكى ازمعضلات بهداشتى كشور است. به دو شكل اهلى و وحشى ديده مى شود. بيشترين موارد آلودگىدر نشخواركنندگان و سگ است . هر ساله تعداد زیادی از نشخوارکنندگان در اثر ابتلا به بیماری متعاقب گاز گرفتگی توسط سگ و یا روباه هار تلف می شوند .انتقال وانتشار بيمارى نقش دارند. اما در ايران سگ نقش عمده در انتقال اين بيمارى دارد. چنان كه طبق گزارشات نوددرصد گزيدگى ها در كشور توسط سگ هاى ولگرد صورت گرفته است. خوشبختانه در كشور ما عامل بيمارى هارى در خفاش مشاهده نشده است. در حالى كه خفاشدر آمريكا، كانادا و برخى از كشورهاى اروپايى عامل بسيارى از موارد هارى انسانىبوده است
بيماري هاري در كشور ايران در حال حاضر يكي از معضلات بهداشتي ـ اقتصادي ميباشد و تقريبا همه استان ها كم و بيش به اين بيماري آلوده هستند. بيشترين موارد بيماري در حاشيه درياي خزر، نواحي شمال شرقي و جنوب غربي كشور، مشاهده ميگردد.در ايران از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۳ موارد هاری در استان تهران رو به افزایش بودکه در این سال طرح مبارزه با بيمارى هارى و از بين بردن سگ هاى ولگرد به اجرا درآمد. سرانجام در سال ۱۳۶۷ تهران عارى از اين بيمارى اعلام شد. در آذرماه ۱۳۷۹ يك نمونه گربه هار در شمال تهران تشخيص داده شد. از آن زمان تاكنون موارد مثبت ديگرى نيز تاييد شده است.
به طور كلي موارد هاري حيواني در بيست سال اخير در سطح كشور، رو به افزايش بوده است و به موازات اين افزايش، شمار مجروحين هارگزيده نيز رو به افزايش بوده است. به طوري كه در سال 1371 در سراسر كشور 37523 نفر كه اكثرا به وسيله سگ هاي ولگرد، مجروح شده بودند در بيش از 180 مركز درمان ضد هاري عليه هاري درمان شده اند و 19 نفر هارگزيده كه به مراكز درمان مراجعه نكرده بودند به بيماري هاري مبتلا شدند. در سال 71 تعداد 335 مورد هاري حيوانات، توسط آزمايشگاه تاييد شده است كه از بين آنها هاري در سگ ها و نشخواركنندگان، بيشترين موارد را نشان داده است.
طي سال هاي 74ـ1373 به منظور كنترل هاري حيواني در استان خراسان، طرحي به مورد اجراء گذاشته شد و طي آن جمعا در 949 روستا از شهرستان هاي شمالي (مشهد، چناران، قوچان، درگز، شيروان، بجنورد و اسفراين) اجرا گرديد. عمليات انجام شده بر روي 22384 قلاده سگ بوده كه سگ هاي مزبور پس از شناسايي و قلاده گذاري واكسن هاري دريافت و كارت بهداشتي براي آنها صادر شده است.
با توجه به اجراي طرح مبارزه با بيماري هاري در شهرهاي شمالي در طي سال هاي 73 و 74 و بررسي مقايسه اي تعداد كانون ها و موارد مثبت هاري، كاهش قابل توجهي در تعداد موارد مثبت و تعداد كانون هاي هاري در سال 74 نسبت به 73 ديده شده است به طوري كه در هفت شهرستان شمالي استان، تعداد موارد مثبت با تاييد انستيتو پاستور از 21 مورد به 11 مورد و تعداد كانون ها از 15 كانون به 6 كانون تنزل يافته است.
در سال 83 نزدیک به 110 هزار مورد به علت حیوان گزیدگی (سه برابر سال 1371) برای درمان و پیشگیری ازبیماریهاریبه مراکز وزارت بهداشت ودرمان مراجعه کرده اند که تعداد افراد با وجود کنترل اینبیماریو فعالیت های ستادمرکز اتلاف حیوانات زیانکار در وزارت کشور، هرساله سیر صعودیدارد.
در طول 5 ساله اخير ميزان بروز حيوان گزيدگي از 109 در صد هزار نفر جمعيت در سال 1376 به 8/135 در صد هزار جمعيت در سال 1380 افزايش يافته كه از اين موارد، تعداد مرگ از بيماري هاري از 13 مورد در سال 1376 به 2 مورد در سال 1380 كاهش يافته است، كه نشان دهنده بهبود سيستم مراقبت در كشف به موقع موارد حيوان گزيدگي و درمان پيشگيري آن ها ميباشد. ضمنا تعداد موارد مرگ ناشي از هاري در سال 1381 بالغ بر 7 مورد بوده است. ضمنا بيشترين درصــد حيوان گزيدگي در انسان توسط سگ (86%) ميباشد.
با توجه به اين كه اين بيمارى در سراسر كشور پراكنده است بايد اقدامات كنترل و رسيدگى جهت پيشگيرى در كليه استان ها به اجرا گذاشته شود. در كشور ما اولين مركز درمان ضدهارى در سال ۱۳۰۲ شمسى در انستيتو پاستور ايران افتتاح شد. به تدريج مراكز ديگرى در استان ها و شهرستان هاى ديگر ايجاد شدند. براساس پراكندگى هاى جغرافيايى حيوانات مختلفى منبعبيمارى هارى هستند. در ايران گرگ ها منبع اصلى هارى هستند ولى در اكثريت مواردبيمارى به وسيله سگ، گربه و روباه به انسان منتقل مى شود. بيمارى هارى در فصول پاييز و زمستان شايع تر بوده و درجنس مذكر و سنين زير بيست سال بيشتر ديده مى شود، از لحاظ علمى اين موارد تاييدنشده است.
تعریف یک مورد از هاری در ایران
در سال 1333 ه .ش یک گرگ هار در کرمانشاه در یکی از روستاها تا سحرگاه 29 نفر از اهالی منطقه را زخمی کرد .گرگ پس از چند ساعت تلاش اهالی گشته شد . کدخدا پس از انجام اقدامات اولیه در محل تمام مجروحان را با ضایعات مختلف در بدن درون کامیون قرار داد و انستیتو پاستور در تهران برد . بعد از 34 ساعت آنها زخمی و خونین با لباسهای پاره به تهران رسیدند . مرحوم دکتر بالتازار به همراه دکتر محمود بهمنیار درمان را به شروع نمودند .به هیجده نفر که از ناحیه سر و صورت جراحات داشتند واکسن و سرم و به کسانی که جراحات کمتری در بدن داشتند فقط واکسن تزریق شد . نتیجه کار قابل قبول و خوب بود . در بین کسانی که سرم و واکسن دریافت کرده بودند تنها یک نفر به هاری مبتلا شد . و از گروهی که جراحات بدنی داشتند هیچ یک هار نشدند . نتایج این تجربه باعث شد سازمان بهداشت جهانی تزریق همراه سرم و واکسن را به عنوان پروتکل درمانی ضد هاری در جهان اعلام نماید که تا کنون نیز پا برجا است و در همه جای جهان از آن پیروی می شود .
جانداران حساس به بیماری هاری
انسان ها و تمام حیوانات خون گرم به هاری حساس هستند . از لحاظ حساسیت میزبانان به چهار دسته تقسیم می شوند :
·دسته اول: با حساسیت خیلی زیاد که مهمترین حیوانات این گروه روباه ، شغال ، کایوت ، موش ، راسو و گرگ می باشند .
·دسته دوم : با حساسیت زیاد شامل خرگوش ، هامستر ، گربه اهلی و وحشی ،خوکچه هندی ،راکون و اسکونک
·دسته سوم : میزبانان با حساسیت متوسط نظیر سگ ، گربه ، میمون ، اسب ، انسان ، گوسفند و بز ، گاو ، انواع میمون ، سنجاب و موش خرما
·دسته چهارم : میزبانان با حساسیت کم نظیر پرندگان .
البته لازم به ذکر است این دسته بندی بجز در مورد پرندگان چندان مفید نیست زیرا ایجاد عفونت در بدن دام های مبتلا به راه ورود ویروس و میزان جرم اولیه دارد .
ناقلین بیماری هاری
هاری از نظر شکل گردش ویروس در ناقلین خود به دو دسته تقسیم می شود :
هاری شهری urban rabies : این نوع هاری هاری است که در بین خانواده سگ سانان بخصوص در گردش است . به گزارش سازمان بهداشت جهانی سالانه بیش از 10 میلیون نفر در جهان توسط خانواده سگ سانان گزیده می شوند و درمان می شوند اما با این حال این نوع هاری در هر سال سبب بیش از 50000 مورد مرگ در انسان می شود که بیش از 95 درصد موارد هاری گزارش شده در جهان می باشد . سگ در 99 درصد موارد عامل انتقال بیماری به انسان است . گربه و دیگر سگ سانان مشکل افرین بوده اند . هاری در مواردی از دام ها نظیر چهارپایان به انسان منقل می شود . این هاری از طریق راکون ، اسب و جوندگان به انسان و یا دام منتقل می شود .
هاری وحشی sylvan rabies : این هاری بیشتر در محیط وحش دیده می شود . از آنها یه دام های اهلی و یا انسان منتقل می شود . هاری که ار خفاش و یا راسو و یا گرگ و روباه به انسان منتقل می شود اغلب از این نوع است .
انتقال بیماری هاری به انسان و دام
دو راه عمده انتقال وجود دارد .
الف : انتقال در اثر گزش : در بین موجودات اتفاق می افتد و در تمام مهره داران ویروس می تواند سبب ایجاد بیماری به درجات مختلف شود . بزاق حاوی ویروس حیوان مبتلا به هاری از طریق سوراخ هائی که در پوست و عضلات ایجاد می شود سبب تزریق ویروس به بدن قربانی می شود . عامل بیماری قادر به عبور از پوست سالم نیست . اما ریختن ترشحات بزاقی دام آلوده بر روی خراش های دست سبب هاری می تواند بشود . درصد آلودگی ترشحات حیوان هار در غدد اشکی 67% در بزاق 59% در خلط و ترشحات بینی 24 تا 67% بوده است . تا کنون از خون و مدفوع حیوانات هار ویروس جدا نشده است .
ب : انتقال از راه های غیر از گزش :
- گوشت پخته شده مهره داران نمی تواند حاوی ویروس بیماری برای انتقال به انسان باشد .
- موارد نادری از انتقال بیماری به صورت غیر از گزش حیوان هار به شکل های انتقال از طریق خراش ( در یکی از پرسنل دامپزشکی ایران در دهه شصت از طریق معاینه گاو فلج شده با استفاده از دست خراش دار دیده شده است ) ، از طریق تماس عامل با زخم باز ، انتقال از طریق تماس مستقیم سطوح سروزی با ترشحات دام بیمار ، در ضمن ویروس بیماری در سلول های طحال – کلیه – پانکراس و مایعات بدن شخص هار شده جدا شده است که تعدادی موارد از جمله چهار مورد در سال 2004 در امریکا از طریق پیوند اعضای الوده به ویروس مشاهده شده است . در مواردی 18 سال پس از پیوند قرنیه بیماری در شخص ایجاد شده است . در مواردی در بره در اثر خوردن شیر مادر هار شده بیماری دیده شده است .
- در مورد شیر غیر پاستوریزه تا کنون مورد تائید شده ای از بماری مشاهده نشده است آما از نظر تئوری امکان پذیر است ( مورد مشکوکی در اکلاهاما وجود داشته است ) . بنابراین کودکان و افرادی که از شیر یا فراورده های دام هار استفاده کرده اند در حد اقل خطر بیمار شدن هستند اما این خطر در مواردی که کودک یا سالمندان دچار شرایط خاصی باشند وجود دارد . در مورد این بیماری افرادی که پس از دوره کمون طولانی به بیماری مبتلا می شوند اغلب متعاقب یک ضعف ایمنی یا بیماری تضعیف کننده سستم ایمنی بدن نظیر ایدز یا برخی عفونت های ویروسی به بیماری هاری مبتلا می شوند .
-را ه دیگر انتقال در اثر استنشاق ذرات آلوده یا ائروسل ها می باشد . موادر کمی در اثر حضور در محل دام تلف شده به شکل مشکوک گزارش شده است .
- انتقال در اثر مراقبت های بهداشتی هم راه نادر دیگر انتقال بیماری در انسان است . انتقال از طریق انتقال خون یا فراورده های آلوده آن و یا آنتقال از طریق انواع پیوند اعضاء که شرح داده شد . ریه ، کلیه ، کبد و پانکراس ، قسمت های شریان ایلیاک در یک مورد از بیمار تلف شده در آمریکا در اثر گزش خفاش در دو بیمارستان آمریکا در ژانویه 2004 به 5 گیرنده پیوند شد . تعداد 4 نفر از 5 گیرنده با علائم انسفالیت و هاری تلف شدند و یک مورد مورد درمان قرار گرفت . در آلمان در سال 2005 آعضای بیمار مرگ مغزی به سه نفر پیوند شد که گیرنده ها بعد 6 هفته همگی با علائم هاری مردند . در ماه 7 سال 2005 یک نفر آمریکائی (پیرمرد 70 ساله ) در اثر هاری از طریق پیوند ریه و یک نفر مرد 45 ساله در اثر هاری مردند . در 5 کشور جهان تا کنون 8 نفر در اثر پیوند قرنیه از هاری مرده اند .
- انتقال انسان به انسان که امکان پذیر است اما تا کنون موردی ثبت نشده است .
در بسیاری از کشورها از جمله آمریکای لاتین ، ترینیدال و توباکو ، جینوا نقش خفاش در انتقال بیماری بسیار مهم است . در ونزوئلا و برزیل خفاش ها نقش مهمی در نگهداری منبع عفونت و انتقال آن به انسان ها و دام دارند . تغییر رفتار خفاش ها در اثر بی بهره کردن آنها از منابع غذا نظیر خوک و دام های اهلی رخ می دهد که سبب حمله آنها به انسان ها می شود. کودکان در 60 تا 70 درصد موارد قربانی گزش خفاش در ناحیه آرنج و یا نوک انگشتان پا یا دست می شوند . کودکان به علت داشتن پوست نازکتر و عروق خونی بیشتر در نواحی سطحی بدن بیشتر مورد توجه خفاش ها هستند . جالب اینکه خفاش ها مناطق شمالیس آمریکا لاتین بیشتر به جوان ها بخصوص جنس مذکر علاقه نشان می دهند تا کودکان . خفاش های این منطقه بیشتر از جنس vampire, Desmodus rotundus می باشند .
- جفت از آن جا که در پک بررسی ، ویروس های هاری را از جنبن ، رحم و تخمدان های پک حیوان ماده جدا کرده اند ، انتقال هاری از طریق جفت امکان پذیر نیست.
- وسایل آلوده ویروس هاری بسیار حساس است و در مقابل نور و خشکی به سرعت از بین مي رود ؛ بنابراین هاری از طریق وسایل آلوده فقط در موارد استثنائی منتقل مي شود.
- دستگاه گوارش انتقال از این راه بعید است؛ ولی حیوان گوشتخوار ممکن است به ندرت از طریق خوردن لاشه حیوان های مرده در اثر ابتلا به هاری به این بیماری مبتلا شوند. به هر حال باند از خوردن گوشت و فرآورده های دام های مبتلا به هاری خودداری کرد.
موارد تماس با خرگوش و موش خانگي و صحرايي جزو تماس با حيوان حساس به هاري تلقي نميشوند و نياز به درمان پيشگيري از هاري ندارند ولي مجروحين توسط موش خرما و راسو حتماً مورد توجه قرار گیرد .
به طور خلاصه مثالهائی از موارد انتقال غیر گزشی هاری به شرح زیر است :
1-انتقال انسان به انسان : پیوند قرنیه 8 مورد – در اثر ختنه شده توسط فرد هار در پاکستان در سال 1985
2-انتقال تنفسی : دو مورد در غار فریو در آمریکا که محل تجمع خفاش های هار بوده است و این دو نفر خیلی در آن رفت و آمد داشته اند –تکنسین آزمایشگاه که کار او له کردن مغز حهت آزمایش بوده در اثر استنشاق ذرات
3-از راه تماس با لاشه دام هار : یک مورد تکنسین دامپزشکی که شرح آن داده شد . دو مورد چوپان در ناحیه تربت جام از تماس با لاشه گوسفند هار گزیده که در دست این دو نفر خراش وجود داشته است .
4-انتقال از طریق اشتباهات در ساخت واکسن در برزیل در سال 1960 سبب مرگ 18 نفر به هاری شد . علت در بی دقتی در غیر فعال کردن ویروس واکسن بوده است. در این اشتباه 66 نفر واکسینه شده بودند .
بافت های مورد هدف ویروس : ویروس عامل بیماری مقدار کمی در عضلات تکثیر می کند تا به اعصاب حرکتی محل دسترسی پیدا کند . در محل اعصاب وارد راههای عصبی می شود و در این سلول ها به سمت اعصاب مرکزی حرکت میکند. جالب اینکه این ویروس از طریق خون جابجا نمی شود و تا کنون از خون هیچ بیماری جدا نشده است . ثابت شده ویروس به شکل انتقال از یک سلول عصبی به سلول دیگر انتقال می یابد . به تجربه ثابت شده قطع اعصای منطقه گزیدگی سبب جلوگیری از وقوع بیماری می شود .در مواردی قطع عضو بعد از هفته ها از گزش باعث عدم ایجاد بیماری می شود . از اعصاب حرکتی به نخاع می رسد و سپس از آنجا به مغز می رود و در مغر و دیگر اندام های آن تکثیر می کند . سپس از طریق اعصاب در غدد چشمی ، ترشحات بینی ، بزاق و دیگر اندام ها وارد می شود . تقریبا شروع دفع ویروس با شروع علائم همزمان است و باید گفت در این موقع دیگر راهی برای درمان بیماری نیست . محل تجمع ویروس در سلول باعث دیده شدن اجسامی به نام نگری در مغز بخصوص شاخ آمون و بصل النخاع می شود .
ایمنی در برابر بیماری هاری در افراد
هر دو فرم بیماری هاری سلولی و همورال ایمنی در بدن شکل می گیرد . انتی بادی ها عمدتا ار نوع ایمینوگالوبولین IGg هستند که علیه گلیکوپروتئین تولید می شوند . این انتی بادی ها از انتشار ویروس از یک سلول به سلول دیگر جلوگیری می کند که با همین مکانیسم در درمان ضد هاری استفاده می شود . این انتی بادی ها ویروس های غیر متصل به سلول ها را از بین می برند . ایمنی سلولی سبب از بین بردن ویروس در سلول ها است . در طی آلودگی با ویروس انترفرون تولید می شود که باعث جلوگیری از تکثیر ویروس در سلول می گردد . ویروس هاری وحشی می تواند به عنوان یک عامل تضعیف کنند سیستم ایمنی عمل کند و در مواردی که ضعف ایمنی وجود دارد بیماری هاری پیشرفت می کند . نکته مهم اینکه ساخت عوامل سلولی ضد هاری در بدن به موقع و کافی نیست بنابراین سیر سریع تکثیر هاری فرصتی برای بدن جهت تشخیص ویروس و ساخته شدن عواملی مانند عوامل کمپلمان و اینترفرون باقی نمی گذارد .
افراد در معرض خطر هاری
1-دامپزشکان و تکنسین های دامپزشکی – جانورشناسان
2-شکارچیان –جنگلبانان –افرادی که در محیط های زیشت حیوانات وحشی زندگی می کنند .
3-کارکنان کشتارگاه های دام –
4-عمل های جراحی انتقال عضو مانند کلیه – کبد – پانکراس – قرنیه و ...
5-90% از موارد هاری در مردها دیده می شود و تنها 10% هاری در زن ها است
6-در هاری های زیر بیست سال 95 درصد پسر ها و تنها 10% دخترها بیمار شده اند .
7-در ایران هاری در اثر گزش سگ است و در درجه دوم هاری در اثر روباه و گرگ قرار دارد .
8-عوامل مشخص در ابتلا به هاری وجود دارد که عوامل مربوط به میزبان خوانده می شوند . عوامل زیادی هستند از جمله :
·محل و ویروس و موضع ورود آن : در ایران مطالعه شده 90% هاری در افرادی است که در ناحیه سر و دست مورد حمله حیوان هار قرار گرفته اند . جالب است با وجود اینکه موارد گزیدگی در پا سه برابر دست است اما بیشتر موارد مرگ و میر در جراحت های که ناحیه سر و دست گزیده شده است .
·سن انسان و یا دام گزیده شده : هر چه سن بالاتر باشد مقاومت بیشتر و طول دوره نهفتگی بیشتر است .
·اختلاف های فردی و ژنتیکی : در برزیل در موردی که واکسن هاری خراب (آلوده به ویروس زنده ) به عنوان واکسن به 66 نفر تزریق شد با وجود اینکه راه ورود ویروس و میزان دز آن یکسان بود و همه افراد در یک زمان در معرض بیماری قرار گرفتند تنها 16 نفر در اثر هاری مردند .
·سویه و میزان ویروس و ارد شده در طول دوره نهفتگی و مدت زمان بروز علائم نقش دارد .
·نحوه ورود ویروس : تماس ویروس با پوست سالم باعث بیماری نمی شود . اما در صورت خراش دار بودن و یا تماس ناحیه با مخاطات در اثر اعمالی مثل لیس زدن و .. احتمال بروز بیماری وجود دارد . پاشیده شدن عامل بیماری در مخاطات نظیر چشم و بینی هم می تواند باعث بیماری گردد .
·عمق زخم عامل موثری در سرعت انتشار ویروس اشت . هر چه ویروس در عمق بدن تزریق شود دسترسی آن به اعصاب حرکتی در ماهیچه ها بیشتر و انتشار آن در سلول های عصبی سریعتر است .
9-نیمی از موارد هاری در دنیا در بچه های کمتر 15 سال رخ داده است . بیش از 90 % این بچه ها هم از جنس مذکر بوده اند که می توان آن را به علت حضور بیشتر آنها در محل های سر باز و تحرک بیشتر آنها و انجام کارهائی نظیر بازی با حیوانات و تحریک آنها دانست .
10-طول دوره نهفتگی اختصارا به حیوان گزنده – وسعت جراخات ، سن قربانی ، محل گزیده شدن ، مقدار ویروس اولیه ، وضعیت ایمنی قربانی و وسعت جراحات رابطه دارد .
علائم بیماری هاری در انسان
سيرطبيعي
هاري در انسان معمولا داراي چهار مرحله ميباشد :
1 ) دوره نهفتگي كه حدود 90-20 روز به طول می انجامد
2 ) دوره مقدماتي كه حدود 10-2 روز به طول می انجامد
3 ) دوره نرولوژيك حاد كه 7-2 روز به طول می انجامد
4 ) دوره اغماء كه 14-0 روز به طول می انجامد.
دوره نهفتگی
این دوره شامل زمان ورود ویروس به بدن تا زمان بروز علائم می باشد . این دوره به طور معمول متفاوت می باشد . در ایران دوره 30 الی پبح یال است. طولانی ترین دوره نهفتگی گزارش شده 19 سال در مورد در مورد پیوند قرنیه می باشد . گاهی دید شده بیماری بعد از التیام کامل جراحات ایجاد شده به وجود می آید در این مواقع تشخیص بیماری بدلیل عدم وجود جراحات تنها به اخذ سابقه از بیمار بر می گردد .
دوره مقدماتي – علائم اولیه
در پایان دوره کمون علائم اولیه که غیر اختصاصی هستند بروز میکند . در این زمان عیار ویروس در مراکز عصبی بسیار زیاد شده و شخص هارگزيده، به دنبال گذراندن دوره نهفتگي بيماري، دچار كسالت، تب، سردرد، خستگي و بي اشتهايي، ميگردد و در 80%-50 موارد، پارستزي و درد محل گزيدگي، نيز وجود دارد اين درد ممكن است موضعي، يا انتشاري و همراه با سوزش يا خارش موضعي باشد. حالت ترس، اضطراب، بي قراري، تحريك پذيري، عصبانيت، بي خوابي و افسردگي، نيز ممكن است دیده شود. گلودرد، سرفه، لرز، درد شكم، حالت تهوع و استفراغ و اسهال، سوزش، پيوري و پرياپيسم (نعوظ دردناك آلت تناسلي مردان) نيز با شيوع كمتري ممكن است بروز نمايد. اين دوره تقريبا10-2 روز به طول ميانجامد. در این مراحل بیماری با سرماخوردگی ، انفلوانزا و گاستریت و گاستروانتریتیس اشتباه می شود. با پیشرفت بیماری علائم غیر طبیعی بیشتری مانند افزایش میل جنسی ،عدم آرامش ، بی خوابی دیدن کاووس و افسردگی ظهور می کند . تنها علامت اختصاصی بیماری در این دوره وجود درد ، سوزش ، بی حسی و گاهی مور مور شدن در کحل جراخت اولیه است . فرد بیمار در محل جراحت التیام یافته احساس سوزش و خارش می کند .
دوره عصبی حاد
علائم واقعی بیماری دراین دوره دیده می شود. در اين مرحله، افزايش فعاليت (هيپراكتيويته)، توهّم و هذيان گويي، اختلال جهت يابي زماني ـ مكاني، حركات غيرمعقول، صرع، سختي گردن و يا فلج، تظاهر مينمايد و به طور متناوب، حالت بيقراري، حمله به اطرافيان و گاز گرفتن آن ها و ساير حركات غيرمعقول، از بيمار، سر ميزند و هر بار به مدت پنج دقيقه دوام مييابد. اين حالات ممكن است در اثر محرّك هاي شنوايي، بينايي، بويايي يا لامسه اي بروز نمايد و لذا بيمار، نسبت به اين محرك ها، شديدا حساسيت نشان ميدهد. لازم به تاكيد است كه در فاصله بين حملات، گرچه بيمار، اغلب بي قرار است ولي ظاهرا سالم به نظر ميرسدو همكاري مينمايد. هر چه عوامل تحریکی در اطراف بیمار بیشتر باشد شوک های عصبی آن بیشتر است .
در بيش از نيمي ازبيماران، كوشش در راه نوشيدن آب، باعث اسپاسم گلو يا حلق شده ودرد شديدي ايجاد ميكند و لذا حالت تهوع، خفگي و به طوركلّي، حالت ترس از آب "هيدروفوبيا" در آنها ظاهر مي شود و حتي صداي ريختن مايعات و يا بوي آنها و دميدن باد به صورت بيمار نيز باعث بروز اين حملات ميشود. ترشحات بزاقي فراوان، تعريق، اشك ريزش و تنفس سريع و عميق و آريتمي قلبي نيز ممكن است وجود داشته باشد.
در 20% موارد، حالات مختلف فلجي، ساير علائم باليني را تحت الشعاع خود قرار ميدهد. فلج ممكن است وسيع و قرينه بوده و يا در اندام هارگزيده، از شدت خيلي بيشتري برخوردار باشد و يا حالت بالارونده، داشته باشد و حتي در غياب فلج عمومي بدن و عليرغم افزايش شدت انقباض عضلات مختلف بدن، ممكن است عضلات اطراف محل گزيدگي دچار ضعف و سستي شده باشند.
استرابيسم، نيستاگموس، تنگي يا گشادي مردمك ها و نامساوي بودن اندازه آن ها و دوبيني هم گاهي بروز مينمايد و فلج تارهاي صوتي نيز شايع است. به طور كلي در بين اعصاب مغزي، گرفتاري زوج هاي 3، 6، 7، 9،10، 11 و 12 شايعتر ميباشد.
طي اين مرحله، حالات رواني بيمار، همواره در نوسان بوده، مراحل اغتشاش فكري (كونفوزيون) خواب آلودگي شديد و كاهش پاسخ به تحريكات و كوما را طي مينمايد. عليرغم اينكه ممكن است سختي گردن، موجود باشد ولي تنها در 50 درصد موارد، افزايش سلول مايع نخاع، حادث ميشود.
دوره نرولوژيك حاد، درحدود 10-2 روز به طول ميانجامد و در شكل فلجي، مدت آن طولاني تر، ميباشد و سرانجام ممكن است به مرگ ناگهاني بيمار و يا حالت اغماء منجرشود.
در این دوره علائم بیماری هاری بستگی به این دارد که کدام قسمت مغز دچار بیشتر دچار تورم و التهاب شده باشد لذا به طور کلی با توجه به علائم ، هاری به دو شکل دیده می شود :
الف ) شکل خشمگین ( Furious Rabies ) : تحریکات زیاد ، عدم آرامش همراه با توهمات و نگرانی ، بی قراری ، دست و پا زدن ، دویدن ، حالت تهاجم ، گاز گرفتن و دیگر رفتارهای غیر طبیعی . ترس از آب در این دوره از نشانه های اختصاصی می باشدکه با افزايش ترشح بزاق و اختلال در بلع همراه است و موجب بروز علائم مشخص بيماري هاري می شود. به طور کلی علائم فعالیت حرکتی شدید بدنی شامل دویدن و دست و پا زدن، تحريک پذيري و عدم آرامش، توهم و تغیر رفتار ، نگراني و هيجان، مشخصه اين شکل بيماري است.
ترس از آب در هنگام تعارف آب و یا حتی فکر کردن در مورد آن ایجاد می شود . گاهی عدم توانائی در بلع آب به علت فلجی عضلات حلق می باشد . ترس ازهوا و ترس از نور هم در بیماری به وجود می آید همچنين نسيم ملايم ، نور شديد، صداي بلند و لمس کردن ممکن است موجب تحريک پذيري و انقباض عضله هاي حنجره و حلق و ساير عضله هاي تنفسي شود..انقباض هاي ديافراگم و عضله هاي تنفسي مي شود. خواب آلودگي ، توهم، حالت تهاجم، انقباض هاي عضلاني ، علائم مننژيت ، تشنج و فلج موضعي به سرعت ظاهر مي شود. اختلال هاي خلقي دوره اي ايجاد مي شود و با پيشرفت بيماري تا زماني که بيمار وارد کما شود دوره هاي سلامت کوتاه مي شود. اختلال سيستم عصبي اتونوم شامل گشاد شدن نامنظم مردمک، افزايش ترشح اشک، بزاق، تعريق و کاهش فشار خون وضعيتي است.این دوره 2 الی 7 روز طول می کشد.
ب ) شکل فلجی (Paralytic Rabies ) : دوره بيماري در اين شکل به طور معمول طولاني تر از هاري خشمگين است. شکل فلجي کمتر شايع است(20 درصد موارد). مهم تر اينکه در اغلب موارد تشخيص داده نمي شود و برعکس فرم هيجاني ترس از آب و نسيم و افزايش فعاليت يا تشنج به طور معمول وجود ندارد.
بیشتر افرادی به این شکل هاری درگیر می شوند که بیماری را از سویه های هاری خفاش یا ویروس ثابت می گیرند . در این بیماری ضعف ، سستی و گاهی از بین رفتن رفلکس های فلجی ظاهر می شوند . بیماری گاهی به صورت فلجی قرنیه و پیشرونده از نوع سندرم گلین باره در بیماران دیده می شود . ادامه زندگی در نوع هاری فلجی از خشمگین بیشتر است .
دوره اغماء
حالت اغماء در خلال 10 روز اول بعد از شروع علائم باليني، عارض شده و ممكن است چند ساعت تا چند ماه، ادامه يابد. اين بيماران حدود 20-4 روز پس از بروز علائم زنده ميمانند، مگر اينكه روش هاي حفاظتي ويژه اي به كار برده شود. مرحله کما و مرگ در نهايت بيماري هاري به مرحله کما مي رسد و بيمار به علت نارسائي و آپنه يا کلاپس قلبي عروقي مي ميرد.
دوره بهبودي
مراقبت هاي شديد پزشكي در مرحله اغماء ممكن است بتواند باعث نجات جان بيماران بشود و تاكنون حداقل سه نفر توانسته اند از هاري، جان سالم به در ببرند و حتي دو نفر آنها بدون باقي ماندن هيچگونه عارضه اي از بهبودي كامل، برخوردار شده اند. البته در هر سه مورد فوق، اقدامات پيشگيرنده قبل ( واکسیناسیون ) يا بعد از تماس (تزریق سرم ) ، صورت گرفته بوده است. البته ویروس هاری از هیچکدام از بیماران جدا نشده است.
افزايش فشار داخل جمجمه، ادم مغزي، سندروم ترشح نامتناسب هورمون آنتي ديورتيك، ديابت بي مزه، افزايش يا كاهش فشارخون، آريتمي هاي قلبي، كاهش درجه حرارت بدن، صرع كانوني يا عمومي، اختلال فعاليت تنفسي، تنفس عميق و سريع و آلكالوز، جزو عوارض مهم مرحله مقدماتي و ابتداي مرحله نرولوژيك ميباشد و در مراحل بعدي؛ پنوموني، عوارض قلبي ـ عروقي و خونريزي گوارشي نيز بروز خواهد كرد.
بیماری هاری در حیوانات
بیماری هاری به شکل کلینیکی خود در طیف وسیعی از حیوانات مشاهده می شود . حیوانات از نظر شکل درگیری و علائم بیماری نسبت به هاری بسته به حساسیت آنها و نوع آلودگی رفتارهای متفاوتی بروز می دهند. برخی حیوانات به خاطر شکل زندگی بیشتر درمعرض خطر قرار دارند از جمله خفاش ها ی خونخوار و حیوانات اهلی بزرگ که در محیط آزاد می باشند . در این قسمت هاری را در دام های اهلی و برخی دام های وحشی به تفصیل بررسی می کنیم :
هاری در سگ :
به نظر می رسد اولین موارد شرح بیماری های در مورد سگ باشد به طوری که در تاریخ بارها در مورد سگ های دیوانه و مسئولیت صاحبان آنها در هنگام گاز گرفتن دام ها و افراد صحبت شده است . این حیوان هم اکنون هم اولین مخزن و ناشر بیماری شناخته می شود و از 50000 هزار مورد مرگ و میر ناشی از بیماری 90% موارد توسط سگ به انسان انتقال می یابد .
سگ ها حساسیت متوسطی به بیماری دارند و اولین علامت در آنها تغییر رفتار است . در سگ های آرام آفزایش تحرکات و در سگ های شلوغ و پر سر و صدا حالت خاموشی دیده می شود. در سگ های ولگرد گاهی دیده می شود در طول یک روز کیلومترها مسافت را طی می کنند. در صورت نگهداری دسته جمعی سگ ها دیده می شود یکی بعد از دیگری منزوی می شوند . گاهی ابراز محبت در این سگ ها به شدت افزایش می یابد و آنها دوست دارند سر و صورت صاحب خود را لیس بزنند که در صورت بروز زخم در سر ، صورت یا دستان خطرناک می باشد . سگ های خانگی یا گله ممکن است محل زندگی خود را ترک نموده و ولگرد شوند .
در سگ نیز بیماری به دوشکل هاری خشمگین و هاری فلجی یا آرام دیده می شود . در شکل خشمناک اشتهاء ازبین رفته و گاهی عمل بلع دچار مشگل می گردد . سگ مبتلا در این حالت هر چیزی را بدندان می گیرد .در سگ هار اشتهاء کاذب پدیدار می شود که تلاش برای بلع اشیائی نظیر چوب ، سنگ ، فلزات و غیره دیده شده است . یبوست شدید و افزایش تشنگی دیده می شود .
سر وصدای زیاد در حالت خشمگین هاری دیده می شود که با شکل صدای عادی سگ بدلیل انقباض عضلات گلو متفاوت می باشد .صدای حیوان در این حالت خشن ، کوتاه و بریده می شود که اصطلاحا زوزه هاری نامیده می شود .
سوزش محل آلودگی در سگ با گاز گرفتن محل و کندن موهای اطراف آن مشاهده می شود. اتساع مردمک چشم ها ظاهری لوچ به چشمان دام می دهد و آن را ترسناکت تر می سازد . بزاق بیشتر ترشح شده و حالت چسبناک دارد که باعث کثیفی اطراف دهان و کف آلود شدن دهان دام می شود. این سگ ها همه چیز حتی میل های قفس خود را بشدت گاز می گیرند و حتی به انسان نیز حمله می کنند . مانند انسان حمله ها حالت شک دارد و پس از تحریکات عصبی مانند صدا ، نور و یا حتی نسیم ایجاد می شوند .
سگ های هار ولگرد فوق العاده خطرناکند . در یک مورد در فلیپین یک سگ هار در چهار ساعت به 41 نفر از مردم حمله و نه سگ را نیز مجروح نمودن است . حیوان حالت تشنگی از خود بروز می دهد ولی نمی تواند آب بخورد . در سگ معمولا حالت ترس از آب مشاهده نمی شود . نکته جالب اینکه این سگ ها معمولا به صاحب خود حمله نمی کنند ولی مواردی نیز از حمله به صاحب دیده شده است . گاهی دیده شده حیوان به دور خود می چرخد .
در حالت هاری خاموش حیوان به طور پیشرونده ای دچار فلجی می شود که معمولا از سر و گردن آغاز و اندام های تحتانی را در بر می گیرد که حیوان قادر به سر پابودن نبوده و به زمین می افتد . ترشح بزاق کف الود ادامه دارد . در نهایت سگ به خالت اغماء رفته و می میرد . در این حالت سگ قادر به نگهداری اشیاء در دهان نیست و اشیاء از دهانش می افتند .ترشح بزاق به علت اشکال در عمل بلع بیشتر می شود.
موارد ووگزارش های اندکی وجود دارد که سگ بعد از آلودگی بهبود یافته و تا مدت یک سال ویروس را از راه بزاق خود دفع می نموده است که البته تائید این گزارش ها مشکل می باشد . در این موارد سگ نقش کریر ( carrier ) را بازی می کند که بسیار خطرناک است . گزارش های تائید نشده دیگری در خصوص انتقال بیماری از سگ های به ظاهر سالم به انسان وجود دارد از جمله وجود سویه هائی در سگ که مناطقی از آفرقا که هنوز تائید نشده اند .
هاری در گربه :
در گربه هاری کم و بیش مشابه سگ است .نکته مهم اینکه دندان های گربه بلند و تیز است و می تواند تا عمق عضلات ویروس را تزریق نماید .خصوصیت مهم دیگر این حیوان لیسیدن پنجه ها است که ویروس را در زیر ناخن ها انتقال می دهد که با پنجه کشیدن به انسان منتقل می شود. در گربه برای انجام اعمال تحریکی گاهی احتیاج به تحریک نیست و حیوان بی دلیل چنگ می کشد و گاز می گیرد .
در گربه حالت عصبی سریعتر پیشرفت می کند . بروز سرکشی ، چشم های برافروخته ، دهان کف آلود ، پشت کمانی و پنجه ها بیرون آمده توصیف گربه هار در حالت هاری خشمناک می باشد . گربه هار عاشق تاریکی است و به تاریکترین نقطه خانه می رود . گربه هار هر جا باشد خود را به سر و صورت افراد و حیوانات پرتاب می کند و پنجه می کشد . برعکس سگ ، گربه هار کمتر صاحب خود را می شناسد لذا به او نیز حمله می کند . صدای گربه دچار تغییر می شود . این مرحله سریع می گزرد و گربه به مرحله فلجی وارد می شود و معمولا 8 روز بعد تلف می شود .
هاری خاموش یا فلجی در برخی گربه ها به حالت فلجی و زوزه 24 ساعتهخ مشخص می گردد . در مناطقی که واکسیناسیون در سگ ها به خوبی انجام شده معمولا بیماری در گربه دیده نمی شود و علت آن به خاطر این است که الودگی در بین گربه ها و خانواده آنها کمتر است و گربه به عنوان میزبان ناقل هاری کمتر عمل می کند .در گربه سانان مرحله مقدماتی هاری کمتر از یک روز است . مرحله هیجان بین یک الی چهار روز است .
واكسيناسيون پرسنل در معرض خطر هاري (ايمن سازي قبل از مواجهه)
براي حفاظت از كساني كه به سبب شغلي در معرض خطر ابتلاي بيماري هاري مي باشند مانند دامپزشكان ، تكنسين ها ي دامپزشكي ، كارگران كشتارگاه ها ، خدمه باغ وحش ، شكارچيان ، شكاربانان محيط زيست ،چوپانان ، پرسنل مسئول هاري و كار كنان آزمايشگاههايي كه با ويروس هاري سر و كار دارند ، سه نوبت واكسن ضد هاري در روزهاي صفر ،7 و 21 و 28 و اگر مصون سازي فوريت نداشته باشد سه نوبت در روزهاي صفر ، 28 و 56 تزريق مي گردد .
فعالیت های دامپزشکی در کنترل هاری
برنامه مبارزه با بيماري هاري در کشور ایران
سابقه برنامه :برنامه مدوّن از سال 71 با تعریف انجام اقدامات لازم از قبيل اموزش نيروي انساني و جامعه به منظور برقراري سيستم مراقبتي جهت كشف به موقع موارد حيوان گزيدگي ، درمان و پيشگيري به موقع بیماری و همچنين برقراري هماهنگي بين دستگاه هاي مختلف از قبيل وزارت كشور، سازمان دامپزشكي، محيط زيست و . . . را در دست اجرا می باشد .
اهداف برنامه :كنترل بيماري هاري در انسان و اهداف اختصاصي كاهش بروز حيوان گزيدگي، كاهش بروز هاري و رساندن آن به صفر، افزايش آگاهي پرسنل بهداشتي درماني، افزايش آگاهي مردم، افزايش هماهنگي بين بخشي .
نقاط ضعف و تهديدات
پايين بودن سطح آگاهي مردم و بعضي از پرسنل فني، فرابخشي بودن اقدامات كنترلي كه بايستي توسط وزارتخانه هاي كشور و جهاد سازندگي انجام شود (اتلاف سگ هاي ولگرد، واكسيناسيون سگ هاي صاحب دار و گله) .
ادامه برنامه :اين برنامه با توجه به اهميّت آن از بعد انساني با افزايش آگاهي مردم و بهبود سيستم مراقبت در سال هاي آينده ادامه خواهد داشت. كه به لحاظ حجم زياد موارد حيوان گزيدگي، لزوم اقدمات جدي توسط ساير ارگان ها از جمله اتلاف سگ هاي ولگرد توسط وزارت كشور و سازمان هاي ذيربط و همچنين طرح شناسايي سگ هاي صاحب دار و گله و واكسينه نمودن آن ها عليه هاري توسط سازمان دامپزشكي ميبايستي مورد تاكيد و بازبيني مجدد قرار گيرد.
اقدامات مهم در آينده شامل :بهبود سيستم مراقبت، كشف به موقع موارد حيوان گزيده و درمان پيگيري آن ها، بالا بردن سطح آگاهي مردم و بخصوص دانش آموزان و گروه هاي در معرض خطر، تجهيز اتاق درمان پيشگيري و آموزش پرسنل فني.
توصیه بهداشتی در مورد هاری در سفربه کشورهای الوده
واکسن هاری قبل از تماس، برای اقامت طولانی در مناطق آندميك و بخصوص در افرادی که از نظر شغلی تماس دارند مثل دامپزشکان، کشاورزان، قصابان و كودكان كم سن، توصيه شده است. مخزن اصلی هاری در کشورهای در حال توسعه، حيوانات خانگي (سگ، گربه . . . ) است و در کشورهای هند، سريلانکا، فيليپين، تايلند و ويتنام از میزان بروز بالائی برخوردار است
سه دوز واکسن در فواصل 0، 7، 21 (28) ايمنی حدود 90% ايجاد میکند. و اين افراد بعد از گزش نياز به ايمونوگلوبولين ندارند و تنها دو دوز واکسن بفاصله يک هفته به آنها تزريق میکنيم.
در صورت تمایل به سفر به کشورهای چین ، هند ، آمریکای جنوبی و آسیای میانه حتما در مورد تزریق واکسن مشورت نمائید . در صورت که قصد اقامت طولانی در این کشورها را دارید توصیه ما این است که حتما واکسن بزنید .
توصیه های بهداشتی در مورد افراد مرتبط با حیوانات :
1-حیوانات خانگی (سگ،گربه،جوندگان.......)راحتم� � با مراجعه به درمانگاه های دامپزشکی بر علیه هاری واکسینه کنید.
2-ازتماس ونگهداری سگهای ولگرد وبدون شناسنامه پرهیز نمایید. در هنگام خرید سگ و یا گربه از افراد مختلف حتما شناسنامه واکسیناسیون دام را طلب کنید و آن را با مشخصات دام مطابقت دهید . سگ هائی که برای نگهبانی خریداری می شوند حتما باید سالی دوبار بر ضد هاری واکسینه شوند در غیر این صورت ایجاد بیماری هاری در آنها و توسط آنها در انسان و یا دام های دیگر مسئولیت قانونی دارد .
3- بعد از هر نوع گازگرفتگی افراد گازگرفته شده را سریعا به مراکز بهداشتی درمانی انتقال دهید.و موارد را جهت پیگیری های بعدی در صورتی که احساس کردید حیوان هار می باشد به اولین شبکه دامپزشکی در کشور اطلاع دهید .
4-گازگرفتگی حیوانات اهلی (گاو، شتر،گوسفند،بز)را جدی بگیرید. در صورتی که در این حیوانات تغییر رفتار و حمله مشاهده کردید مراتب را به شبکه های دامپزشکی اطلاع دهید . علائم حیوانات هار در این سایت به تفصیل شرح داده شده است .
5- در صورت کشته شدن حیوان حمله کننده مشکوک به هاری بلافاصله باید سر حیوان مشکوک به هاری توسط افراد ذی الصلاح جدا و به مراکز تشخیص هاری انتقال داده شود . از انجام نمونه گیری توسط افراد غیر مسئول خوداری کنید . بعد از انجام عمل نمونه گیری بدن دام مشکوک باید طبق دستورالعمل های موجود معدوم و محیط ضد عفونی گردد .
6-مراقب حیوانات وحشی گوشتخوار وجونده در محیطهای صحرایی وکوهستان باشید. در صورت استفاده از سگ در شکار و یا به گردش بردن آنها احتمال حمله گوشخوران و جوندگان هار وجود دارد
7-از تماس مستقیم کودکان با حیوانات خانگی جلوگیری نمایید. بله حتی اگر این حیوانات واکسن دریافت کرده باشند . در صورت بروز بیماری در حیوانات خانگی حتما از تماس کودکان با آنها تا بهبودی کامل و کسب اطمینان از سلامت آنها جلوگیری نمائید . بجز هاری بیماری های مهم دیگری نیز وجود دارند که برای آنها واکسنی وجود ندارد و می توانند سلامت شما و کودکانتان را به خطر بیندازند . مثلا در مورد سگ بیش از 60 بیماری مشترک بین انسان و این دام وجود دارد که برخی از آنها واقعا خطرناک می باشند از جمله هاری
8-دامهای گزیده شده توسط حیوانات مشکوک به هاری را به مدت ده روز از دیگر دام ها جدا نمائید و در مکانی خاص مراقبت نمائید . این کار سبب کم شدن احتمال انتقال آلودگی به دیگر دام ها می شود . در صورت بروز علائم عصبی از جمله ترشح زیاد بزاق و ترس از آب و دیگر علائمی که در حیوانات به شکل غیر طبیعی متعاقب گزش رخ داده است به شبکه های دامپزشکی اطلاع دهید.
9- حیوانات خانگی خود را در خانه نگهداری نمائید( بخصوص جوندگان و گربه ) از تماس این حیوانات با دیگر حیوانات ولگرد جلوگیری کنید . از همراه شدن حیوانات ولگرد با حیوان خانگی خود در اطراف منزل جلوگیری کنید . در کشورهای پیشرفته شما می توانید در صورت مشاهده حیوان ولگرد از مرکز جمع آوری این حیوانات کمک بگیرید تا از انتشار بیماری های احتمالی به دام هاس سالم جلوگیری شود.
10 – از تحریک حیوانات وحشی و تعقیب آنها خوداری کنید . موارد زیادی از حیوان گزیدگی در اثر بازی و تحریک حیوانات بخصوص در بچه پسرها دیده شده است .
11- در صورت فعالیت در مراکز نگهداری دام و کلینیک های دامپزشکی شما جژء افراد در معرض خطر می باشید و لازم است حتما به فکر واکسیناسیون بر ضد هاری باشید .
ویروس های شبه هاری
بیماری باستانی خطرناک
بیماری هاری به اندازه آفرینش بشریت قدمت دارد واژه rabies یا هاری از واژه «rabhas» به معنی خشن از زبان سانسکریت گرفته شده است . بیماری خشن و خطرناکی که گاهی معرف خشم خدایان و گاهی در اثر جادوی جادو گران و حمله جنیان بروز می کرده است . لغت یونانی هاری layssa که هم اکنون برای معرفی جنس ویروس استفاده می شود نیز به معنی خشن می باشد . واژه لیزا در زبان انگلیسی به معنی گزیده شدن توسط سگ هم آمده است . اولین توصیف بیماری مربوط به دانشمندی در بابل مربوط به 23 قرن قبل از میلاد است . ذیمقراظیس طبیب و فیلسوف یونانی 500 سال قبل از میلاد مسیح بیماری را شرح داده است . بوعلی سینا دانشمند نامدار ایرانی بیماری را با عنوان ترس از آب معرفی کرده و توصیه کرده محل گزش را تا چهل روز باز گذارند و از مواد تاول زا در محل زخم استفاده کنند .علمی ترین توصیف بیماری در ایتالیا توسط Girolamo Fracastoro صورت گرفت که 350 سال قبل از پاستور بیماری را در افراد زیادی بررسی و توصیف نمود . ترس از هاری در قرن نوزدهم همه اروپا را در بر گرفته بود . ترس به علت نوع آلودگی ، نبودن درمان برای آن و همچنین خرافات بود .در سال 1885 میلادی بود که لوئیس پاستور با کشف روش درمان بیماری یکی دیگر از خدمات ارزنده خود را به بشریت اهداء نمود . قبل از بررسی این بیماری کمی در مورد ویروس های خانواده رابدو ویریده و جنس های ان صحبت می کنیم .
مقدمه و تعریف بیماری
بیماری هاری یکی از مهمترین و خطرناکترین بیماری های ویروسی مشترک بین انسان و دام می باشد ( زئونوز ) . هاري يكي از بيماري هاي حاد ويروسي حيوانات خونگرم است كه ممكن است به طور اتفاقي در اثر گزش حيوانات، استنشاق ذرات حاوي ويروس و پيوند قرنيه و یا ساير بافت هاي آلوده به انسان نيز منتقل شود.
اهمیت بیماری هاری به دلائل زیر است:
1. میزان کشندگی بالا ( صد در صد) ، به طوری که پس از ظهور علائم بالینی چه در انسان و چه در حیوان ، قابل درمان نبوده و بیمار محکوم به مرگ خواهد بود.
2. افزایش روند موارد حیوان گزیدگی در انسان ، به طوری که به ناچار سالانه مبالغ زیادی صرف خرید سرم و واکسن ضد هاری جهت درمان پیشگیری آسیب دیدگان میشود.
3 - تلفات دام و خسارت های اقتصادی ناشی از این بیماری که در دام ها ایجاد می شود.
خانواده ویروس های رابدو ویریده :
رابدو به معنی فشنگ است زیرا شکل این ویروس ها در زیر میکروسکوپ شبیه فشنگ می باشد . اندازه قطر انها 70 میکرون و طول آنها 180 میکرون است . در حدود 400 زبانه کوچک گلیکوپروتئینی دور تا دور ویروس را فرا گرفته است.
سویه های مختلف ویروس هاری :
ویروس هاری دارای سویه هائی هستند که اکثرا پس از پاساژ های متعدد بر روی سلول های حیوانات مختلف از جمله خرگوش به شکل فیکس در می آید . این سویه ها در تهیه واکسن مورد استفاده قرار می گیرند . معروفترین این سویه ها عبارتند از :
·سویه پاریس پاستور استرین – سازش یافته به کشت سلول خرگوش
·سویه پاستور خرگوش سازش یافته بر روی سلول های BKH-21
·سویه pitman moor (pm) : سازش یافته بر روی سلول های دیپلوئید کلیه سگ
·سویه CVS-27 -ثابت هاری مغز موش
·سویه CVS-11 - تابت سلول های BKH-21
·سویه LOW EGG PASAGE : سازش یافته بر روی جنین جوجه
·سویه HIGH EGG PASAGE : سازش یافته بر روی جنین مرغ پس از 227 الی 230 بار پاساژ
·سویه KELEV – بر روی جنین جوجه پس از 100 بار پاساژ
·سویه sad : ساژش به کشت سلولی bkh-21
·سویه vonkovo نوعی از سویه بر روی همستر
مقاومت ویروس در محیط :
ویروس های این خانواده بسیار حساس هستند و در طبیعت دوام ندارند . ظرف چند ساعت در بزاق خارج از دهان از بین می رود . در برابر مواد شیمیائی فوق العاده حساس است و در برابر نور آفتاب و اشعه های آن سریعا نابود می شود . در موارد گزیدگی که زخم ها به خوبی با الکل و یا موادی نظیر بتادین ضد عفونی می شوند و یا حتی در مورد با اب خالی شستشو می شوند تعداد بسیار زیادی از ویروس از بین می روند که سبب کم شدن احتمال مبتلا شدن به بیماری می شود و یا سرعت پیشرفت آن را بسیار کم می کند . به علت وجود لپید در غشاء به حلال های چربی نظیر صابون ، کلروفرم و استن حساس است . خشک کردن تدریجی سبب کاهش بیماری زائی ویروس کم شود که با این روش پاستور اولین واکسن ضد هاری را تهیه کرد .
گلیسیرین سبب حفظ خصوصیت بیماری زائی ویروس می گردد لذا بهترین ماده جهت حفظ بقای ویروس در نمونه گیری ها می باشد . در درجه حرارت 4 درجه ویروس هفته ها و در منهای 70 درجه در شرایط نگهداری خشک سال ها زنده می ماند . جهت نگهداری ویروس ار تامپون منهای 195 درجه استفاده می شود که در این شرایط ویروس سال ها زنده می ماند . سویه کوچه هاری را در مغز موش کشت می دهند و سپس بر روی سلول های دیپلوئید انسان کشت می دهند . واکسن های کنونی از این سویه ویروس تهیه می شوند .
اپیدمیولوژی بیماری هاری
در بررسی اپیدمیولوژی بیماری هاری باید به چند سئوال مهم پاسخ دهیم این سئوال ها در شناخت و مبارزه با بیماری بسیار مهم هستند . و اما سئوال ها :چه حیواناتی به هاری مبتلا می شوند ؟در چه مناطقی بیماری دیده می شود ؟انتشار بیماری از چه الگوی تبعیت می کند ؟ چه تعداد انسان به بیماری مبتلا می شوند و از چه حیواناتی بیماری را می گیرند ؟ و بالاخره بهترین استراتژی برای مقابله با بیماری در انسان و دام کدام است .
مرگ و میر جهانی بیماری و تاثیر مناطق جغرافیائی
مرگ و میر بیماری در جهان بین 40000 الی 70000 مورد مرگ تخمین زده می شود که نیمی از این تعداد کودکان هستند . در کشورهای کنار رودخانه و دارای آب فراوان نظیر کشور هندوستان ( جنگل و مناطق کوهستانی ) و یا برزیل (رودخانه آموزن ) بیماری بیشتر دیده می شود . در مناطق خشک و بیابانی کمتر بیماری دیده می شود که علت آن عدم دوام ویروس در محیط است و در ضمن کم بودن حیوانات وحشی نظیر گرگ ، روباه و ...
انتشار بیماری هاری در جهان
اين بيماري، انتشار جهاني دارد و به استثناي چند كشور كه توانسته اند آنرا حذف نمايند (ژاپن و انگلستان ، سوئیس ، سوئد ، نروژ ، استرالیا ، نیوزلند ، هاوائی ..) در ساير نقاط دنيا منتشر است .لازم به ذکر کشورهائی که توانسته اند بیماری را در خود کنترل کنند اغلب جزیره هستند .
تنها در كشورهاي جهان سوم، كه نتوانسته اند هاري را در جمعیت حیوانات ولگرد از جمله خانواده سگ سانان كنترل نمایند هاري انسان به صورت يك معضل و یک بیماری مشترک خطرناک ، خودنمايي ميكند ، در آمریکا به وجود پهناوری کشور تعداد موارد بیماری بسیار کم است که دلیل آن اطلاع رسانی و آگاهی بلای مردم امی باشد و در مجموع، انتشار حقيقي اين بيماري، ناشناخته است .نکته مهم اینکه با توجه به جمعیت میزبان و مخزن بیماری تعداد موارد بیماری در جهان رو به افزایش است. اين بيمارى از دوران بسيار قديم در تمام دنيا به ويژه خاورميانه وجود داشته است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانى سالانه ده ميليون نفر در دنيا به دنبال گازگرفتگى حيوانات مشكوك به هارى تحت درمان قرار مى گيرند و حدود پنجاه هزار نفر به دليل عدم آگاهى از عواقب بيمارى هيچ گونه درمانى انجام نداده و در نتيجه تاخير يا نقص در انجام درمان مى ميرند . در ایران نیز وزارت بهداشت تا کنون هشدارهای در مورد زیاد شدن موارد هاری داده است .
هاری در آمریکا : در آمریکا سازمان CDC(Centers for Disease Control and Prevention) مسئول ثبت و گزارش بیماری های عفونی و خطرناک است . این سازمان هر ساله میلیون ها رکورد در مورد انواع بیماری را در سراسر این کشور جمع آوری آنالیز و تحلیل می کند و گزارش ها را آزادانه در اختیار تمام محققان کشور قرار می دهد و در سایت اینترنتی منتشر می کند . در ایران سازمان خاصی که این مسئولیت را بر عهده گیرد وجود ندارد ( متاسفانه ! ) و لذا همواره محققان در دسترسی به اطلاعات دچار مشکل می باشند . در گزارش های اخیر سازمان در امریکا 40 درصد موارد تشخیص داده شده هاری در اثر راک ون ها ایجاد شده است . در امریکا از سال 1999 تا کنون 2005 تنها 40 مورد مرگ در اثر بیماری به وقوع پیوسته است که 4 مورد در اثر انتقال ارگانهای بدن بیمار به چهار نفر اتفاق افتاده است . دیگر موارد بیماری اغلب در اثر گاز گرفتگی خفاش ها اتفاق افتاده است . دو جنس از خفّاشان کوچک اندام به نام های eastern pipistrelle bat (Pipistrellus subflavus) and silver-haired bat (Lasionycteris noctivagans) در 29 مورد از بیماری ناقل بوده اند . عامل مهم موفقیت این کشور به حذف بیماری در دام ها بخصوص سگ به علت اجرای برنامه واکسیناسیون اجباری حیوانات خانگی نظیر سگ و گربه و ارائه آموزش های بسیار خوب به مردم در خصوص اقدامات پس از گزش بوده است . دوره کمون بیماری از زمان گزش و یا پیوند عضو بین 21 تا 240 روز و متوسط 38 روز بوده است .
هاری در اروپا : در استرالیا یک مورد مرگ در اثر بیماری گزارش شده است . اروپا سال ها ست که در آلمان ، فرانسه و بلژیک و غیره هاری انسانی دیده نشده است در دام های وحشی و اهلی مواردی دیده شده است . بخصوص در مرز بین فرانسه و آلمان در روباه ها که به عنوان مخزن بیماری در اروپا مطرح هستند بیماری دیده شده است . در انگلیس هاری به طور کامل ریشه کن شده است و موارد حیوانی نیز در این جزیره دیده نشده است . در برخی کشورهای اروپايی موارد ی مشکوک به بیماری هاری در انسان گزارش شده است . در انگلستان و آلمان بیماری هاری در انسان مشاهده شد که در تحقیقات مشخص شد هر دو نفر ار هندوستان به این کشور سفر کرده بودند .
هاری در آسیا : در حدود 90% موارد هاری جهان در انسان و دام در این قاره گزارش شده است . چین در سال 1984 الی 1989 تعداد 4000 الی 6000 مورد از بیماری را در انسان گزارش کرد . میزان آن در سال 1990 به تعداد 3250 مورد بود که با اجرای برنامه های بهداشتی در سال 1996 به 159 مورد رسید .اما تا سال 2002 دوباره بیماری افزایش پیدا کرد و در سال 2002 به 1122 مورد رسید . در ایالت های شمالی و جنوبی این کشور سگ برای تغذیه انسان مصرف می شود و بیشتر موارد هاری در این مناطق گزارش می شود . اگر قصد سفر به کشور چین را دارید توصیه می شود حتما واکسن هاری بزنید بخصوص اگر قصد دیدار از مناطق آلوده تر این کشور را دارید . تنها در یکی از ایالت های چین در سال 2005 تا کنون تعداد 3306 مورد مرگ انسان در اثر هاری گزارش شده است . جمعیت بالا و کمبود واکسن سبب عدم توانائی کنترل بیماری در این کشور است .
در هندوستان در هر 100000 نفر سه نفر سالیانه در اثر هاری می میرند . تعداد هاری سالیانه این کشور 30000 مرگ در سال می باشد . هندوستان صادر کننده بیماری به دیگر کشورهای جهان است به طوری که در انگلیس ، آلمان ، مجارستان و... مواردی مرگ بعد از بازگشت از سفر هند گزارش شده است . قبل از سفر به این کشور تزریق واکسن هاری اجباری است .
در کشورهای آسیای میانه ژاپن بیماری را حذف کرده است . در کره جنوبی و شمالی مواردی از بیماری گزارش شده است .
هاری در امریکای لاتین : در برزیل در فاصله سالهای 1986 الی 2004 تعداد 735 مورد مرگ و میر در اثر هاری گزارش شده است . در اثر کنترل جمعیت سگ ها و اقدامات واکسیناسیون در آنها در سال 2004 تعداد موارد بیماری به زیر بیست مورد کاهش یافته است . این موارد بیماری در اثر گزش توسط خفاش های ریز به اندازه انگشت دست بوده است که در طول یک سال حدود 600 نفر را در این کشور مورد حمله قرار داده اند . از سال 2004 تا کنون ابتدای سال 2005 تنها 17 مورد مرگ در اثر هاری در انسان رخ داده که 4 مورد آن مشکوک و تائید نشده است . از ابتدای سال 2005 تا کنون آمار مرگ و میر در اثر هاری قدری بالا رفته است و به 19 مورد رسیده است که اغلب در اثر حمله خفاش ها در حواشی آموزن بوده است . در ونزوئلا نیز مرگ و میر در اثر حمله خفاش ها زیاد می باشد . تعداد 140 نفر تنها در یک سال در این کشور در اثر حمله خفاش ها تلف شده اند .
هاری در قاره آفریقا : ضعف جمع آوری اطلاعات وجود دارد و نمی توان دقیقا مشخص کرد چه مقدار در اثر بیماری در سال تلف می شوند ولی مرگ و میر در این قاره به علت شرایط اب و هوائی و عدم دوام ویروس باید کن باشد و احتمالا بین .13/0 % در هر 100000 نفر است . در موروکو تعداد 23 نفر انسان 133 عدد سگ ، 23 عدد گربه در سال 2003 در اثر بیماری تلف شدند . این مقدار در سال 2003 کمی کاهش یافته است .
وضعیت هاری در ایران
بيمارى هارى از قديم در ايران وجود داشته و هم اكنون يكى ازمعضلات بهداشتى كشور است. به دو شكل اهلى و وحشى ديده مى شود. بيشترين موارد آلودگىدر نشخواركنندگان و سگ است . هر ساله تعداد زیادی از نشخوارکنندگان در اثر ابتلا به بیماری متعاقب گاز گرفتگی توسط سگ و یا روباه هار تلف می شوند .انتقال وانتشار بيمارى نقش دارند. اما در ايران سگ نقش عمده در انتقال اين بيمارى دارد. چنان كه طبق گزارشات نوددرصد گزيدگى ها در كشور توسط سگ هاى ولگرد صورت گرفته است. خوشبختانه در كشور ما عامل بيمارى هارى در خفاش مشاهده نشده است. در حالى كه خفاشدر آمريكا، كانادا و برخى از كشورهاى اروپايى عامل بسيارى از موارد هارى انسانىبوده است
بيماري هاري در كشور ايران در حال حاضر يكي از معضلات بهداشتي ـ اقتصادي ميباشد و تقريبا همه استان ها كم و بيش به اين بيماري آلوده هستند. بيشترين موارد بيماري در حاشيه درياي خزر، نواحي شمال شرقي و جنوب غربي كشور، مشاهده ميگردد.در ايران از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۳ موارد هاری در استان تهران رو به افزایش بودکه در این سال طرح مبارزه با بيمارى هارى و از بين بردن سگ هاى ولگرد به اجرا درآمد. سرانجام در سال ۱۳۶۷ تهران عارى از اين بيمارى اعلام شد. در آذرماه ۱۳۷۹ يك نمونه گربه هار در شمال تهران تشخيص داده شد. از آن زمان تاكنون موارد مثبت ديگرى نيز تاييد شده است.
به طور كلي موارد هاري حيواني در بيست سال اخير در سطح كشور، رو به افزايش بوده است و به موازات اين افزايش، شمار مجروحين هارگزيده نيز رو به افزايش بوده است. به طوري كه در سال 1371 در سراسر كشور 37523 نفر كه اكثرا به وسيله سگ هاي ولگرد، مجروح شده بودند در بيش از 180 مركز درمان ضد هاري عليه هاري درمان شده اند و 19 نفر هارگزيده كه به مراكز درمان مراجعه نكرده بودند به بيماري هاري مبتلا شدند. در سال 71 تعداد 335 مورد هاري حيوانات، توسط آزمايشگاه تاييد شده است كه از بين آنها هاري در سگ ها و نشخواركنندگان، بيشترين موارد را نشان داده است.
طي سال هاي 74ـ1373 به منظور كنترل هاري حيواني در استان خراسان، طرحي به مورد اجراء گذاشته شد و طي آن جمعا در 949 روستا از شهرستان هاي شمالي (مشهد، چناران، قوچان، درگز، شيروان، بجنورد و اسفراين) اجرا گرديد. عمليات انجام شده بر روي 22384 قلاده سگ بوده كه سگ هاي مزبور پس از شناسايي و قلاده گذاري واكسن هاري دريافت و كارت بهداشتي براي آنها صادر شده است.
با توجه به اجراي طرح مبارزه با بيماري هاري در شهرهاي شمالي در طي سال هاي 73 و 74 و بررسي مقايسه اي تعداد كانون ها و موارد مثبت هاري، كاهش قابل توجهي در تعداد موارد مثبت و تعداد كانون هاي هاري در سال 74 نسبت به 73 ديده شده است به طوري كه در هفت شهرستان شمالي استان، تعداد موارد مثبت با تاييد انستيتو پاستور از 21 مورد به 11 مورد و تعداد كانون ها از 15 كانون به 6 كانون تنزل يافته است.
در سال 83 نزدیک به 110 هزار مورد به علت حیوان گزیدگی (سه برابر سال 1371) برای درمان و پیشگیری ازبیماریهاریبه مراکز وزارت بهداشت ودرمان مراجعه کرده اند که تعداد افراد با وجود کنترل اینبیماریو فعالیت های ستادمرکز اتلاف حیوانات زیانکار در وزارت کشور، هرساله سیر صعودیدارد.
در طول 5 ساله اخير ميزان بروز حيوان گزيدگي از 109 در صد هزار نفر جمعيت در سال 1376 به 8/135 در صد هزار جمعيت در سال 1380 افزايش يافته كه از اين موارد، تعداد مرگ از بيماري هاري از 13 مورد در سال 1376 به 2 مورد در سال 1380 كاهش يافته است، كه نشان دهنده بهبود سيستم مراقبت در كشف به موقع موارد حيوان گزيدگي و درمان پيشگيري آن ها ميباشد. ضمنا تعداد موارد مرگ ناشي از هاري در سال 1381 بالغ بر 7 مورد بوده است. ضمنا بيشترين درصــد حيوان گزيدگي در انسان توسط سگ (86%) ميباشد.
با توجه به اين كه اين بيمارى در سراسر كشور پراكنده است بايد اقدامات كنترل و رسيدگى جهت پيشگيرى در كليه استان ها به اجرا گذاشته شود. در كشور ما اولين مركز درمان ضدهارى در سال ۱۳۰۲ شمسى در انستيتو پاستور ايران افتتاح شد. به تدريج مراكز ديگرى در استان ها و شهرستان هاى ديگر ايجاد شدند. براساس پراكندگى هاى جغرافيايى حيوانات مختلفى منبعبيمارى هارى هستند. در ايران گرگ ها منبع اصلى هارى هستند ولى در اكثريت مواردبيمارى به وسيله سگ، گربه و روباه به انسان منتقل مى شود. بيمارى هارى در فصول پاييز و زمستان شايع تر بوده و درجنس مذكر و سنين زير بيست سال بيشتر ديده مى شود، از لحاظ علمى اين موارد تاييدنشده است.
تعریف یک مورد از هاری در ایران
در سال 1333 ه .ش یک گرگ هار در کرمانشاه در یکی از روستاها تا سحرگاه 29 نفر از اهالی منطقه را زخمی کرد .گرگ پس از چند ساعت تلاش اهالی گشته شد . کدخدا پس از انجام اقدامات اولیه در محل تمام مجروحان را با ضایعات مختلف در بدن درون کامیون قرار داد و انستیتو پاستور در تهران برد . بعد از 34 ساعت آنها زخمی و خونین با لباسهای پاره به تهران رسیدند . مرحوم دکتر بالتازار به همراه دکتر محمود بهمنیار درمان را به شروع نمودند .به هیجده نفر که از ناحیه سر و صورت جراحات داشتند واکسن و سرم و به کسانی که جراحات کمتری در بدن داشتند فقط واکسن تزریق شد . نتیجه کار قابل قبول و خوب بود . در بین کسانی که سرم و واکسن دریافت کرده بودند تنها یک نفر به هاری مبتلا شد . و از گروهی که جراحات بدنی داشتند هیچ یک هار نشدند . نتایج این تجربه باعث شد سازمان بهداشت جهانی تزریق همراه سرم و واکسن را به عنوان پروتکل درمانی ضد هاری در جهان اعلام نماید که تا کنون نیز پا برجا است و در همه جای جهان از آن پیروی می شود .
جانداران حساس به بیماری هاری
انسان ها و تمام حیوانات خون گرم به هاری حساس هستند . از لحاظ حساسیت میزبانان به چهار دسته تقسیم می شوند :
·دسته اول: با حساسیت خیلی زیاد که مهمترین حیوانات این گروه روباه ، شغال ، کایوت ، موش ، راسو و گرگ می باشند .
·دسته دوم : با حساسیت زیاد شامل خرگوش ، هامستر ، گربه اهلی و وحشی ،خوکچه هندی ،راکون و اسکونک
·دسته سوم : میزبانان با حساسیت متوسط نظیر سگ ، گربه ، میمون ، اسب ، انسان ، گوسفند و بز ، گاو ، انواع میمون ، سنجاب و موش خرما
·دسته چهارم : میزبانان با حساسیت کم نظیر پرندگان .
البته لازم به ذکر است این دسته بندی بجز در مورد پرندگان چندان مفید نیست زیرا ایجاد عفونت در بدن دام های مبتلا به راه ورود ویروس و میزان جرم اولیه دارد .
ناقلین بیماری هاری
هاری از نظر شکل گردش ویروس در ناقلین خود به دو دسته تقسیم می شود :
هاری شهری urban rabies : این نوع هاری هاری است که در بین خانواده سگ سانان بخصوص در گردش است . به گزارش سازمان بهداشت جهانی سالانه بیش از 10 میلیون نفر در جهان توسط خانواده سگ سانان گزیده می شوند و درمان می شوند اما با این حال این نوع هاری در هر سال سبب بیش از 50000 مورد مرگ در انسان می شود که بیش از 95 درصد موارد هاری گزارش شده در جهان می باشد . سگ در 99 درصد موارد عامل انتقال بیماری به انسان است . گربه و دیگر سگ سانان مشکل افرین بوده اند . هاری در مواردی از دام ها نظیر چهارپایان به انسان منقل می شود . این هاری از طریق راکون ، اسب و جوندگان به انسان و یا دام منتقل می شود .
هاری وحشی sylvan rabies : این هاری بیشتر در محیط وحش دیده می شود . از آنها یه دام های اهلی و یا انسان منتقل می شود . هاری که ار خفاش و یا راسو و یا گرگ و روباه به انسان منتقل می شود اغلب از این نوع است .
انتقال بیماری هاری به انسان و دام
دو راه عمده انتقال وجود دارد .
الف : انتقال در اثر گزش : در بین موجودات اتفاق می افتد و در تمام مهره داران ویروس می تواند سبب ایجاد بیماری به درجات مختلف شود . بزاق حاوی ویروس حیوان مبتلا به هاری از طریق سوراخ هائی که در پوست و عضلات ایجاد می شود سبب تزریق ویروس به بدن قربانی می شود . عامل بیماری قادر به عبور از پوست سالم نیست . اما ریختن ترشحات بزاقی دام آلوده بر روی خراش های دست سبب هاری می تواند بشود . درصد آلودگی ترشحات حیوان هار در غدد اشکی 67% در بزاق 59% در خلط و ترشحات بینی 24 تا 67% بوده است . تا کنون از خون و مدفوع حیوانات هار ویروس جدا نشده است .
ب : انتقال از راه های غیر از گزش :
- گوشت پخته شده مهره داران نمی تواند حاوی ویروس بیماری برای انتقال به انسان باشد .
- موارد نادری از انتقال بیماری به صورت غیر از گزش حیوان هار به شکل های انتقال از طریق خراش ( در یکی از پرسنل دامپزشکی ایران در دهه شصت از طریق معاینه گاو فلج شده با استفاده از دست خراش دار دیده شده است ) ، از طریق تماس عامل با زخم باز ، انتقال از طریق تماس مستقیم سطوح سروزی با ترشحات دام بیمار ، در ضمن ویروس بیماری در سلول های طحال – کلیه – پانکراس و مایعات بدن شخص هار شده جدا شده است که تعدادی موارد از جمله چهار مورد در سال 2004 در امریکا از طریق پیوند اعضای الوده به ویروس مشاهده شده است . در مواردی 18 سال پس از پیوند قرنیه بیماری در شخص ایجاد شده است . در مواردی در بره در اثر خوردن شیر مادر هار شده بیماری دیده شده است .
- در مورد شیر غیر پاستوریزه تا کنون مورد تائید شده ای از بماری مشاهده نشده است آما از نظر تئوری امکان پذیر است ( مورد مشکوکی در اکلاهاما وجود داشته است ) . بنابراین کودکان و افرادی که از شیر یا فراورده های دام هار استفاده کرده اند در حد اقل خطر بیمار شدن هستند اما این خطر در مواردی که کودک یا سالمندان دچار شرایط خاصی باشند وجود دارد . در مورد این بیماری افرادی که پس از دوره کمون طولانی به بیماری مبتلا می شوند اغلب متعاقب یک ضعف ایمنی یا بیماری تضعیف کننده سستم ایمنی بدن نظیر ایدز یا برخی عفونت های ویروسی به بیماری هاری مبتلا می شوند .
-را ه دیگر انتقال در اثر استنشاق ذرات آلوده یا ائروسل ها می باشد . موادر کمی در اثر حضور در محل دام تلف شده به شکل مشکوک گزارش شده است .
- انتقال در اثر مراقبت های بهداشتی هم راه نادر دیگر انتقال بیماری در انسان است . انتقال از طریق انتقال خون یا فراورده های آلوده آن و یا آنتقال از طریق انواع پیوند اعضاء که شرح داده شد . ریه ، کلیه ، کبد و پانکراس ، قسمت های شریان ایلیاک در یک مورد از بیمار تلف شده در آمریکا در اثر گزش خفاش در دو بیمارستان آمریکا در ژانویه 2004 به 5 گیرنده پیوند شد . تعداد 4 نفر از 5 گیرنده با علائم انسفالیت و هاری تلف شدند و یک مورد مورد درمان قرار گرفت . در آلمان در سال 2005 آعضای بیمار مرگ مغزی به سه نفر پیوند شد که گیرنده ها بعد 6 هفته همگی با علائم هاری مردند . در ماه 7 سال 2005 یک نفر آمریکائی (پیرمرد 70 ساله ) در اثر هاری از طریق پیوند ریه و یک نفر مرد 45 ساله در اثر هاری مردند . در 5 کشور جهان تا کنون 8 نفر در اثر پیوند قرنیه از هاری مرده اند .
- انتقال انسان به انسان که امکان پذیر است اما تا کنون موردی ثبت نشده است .
در بسیاری از کشورها از جمله آمریکای لاتین ، ترینیدال و توباکو ، جینوا نقش خفاش در انتقال بیماری بسیار مهم است . در ونزوئلا و برزیل خفاش ها نقش مهمی در نگهداری منبع عفونت و انتقال آن به انسان ها و دام دارند . تغییر رفتار خفاش ها در اثر بی بهره کردن آنها از منابع غذا نظیر خوک و دام های اهلی رخ می دهد که سبب حمله آنها به انسان ها می شود. کودکان در 60 تا 70 درصد موارد قربانی گزش خفاش در ناحیه آرنج و یا نوک انگشتان پا یا دست می شوند . کودکان به علت داشتن پوست نازکتر و عروق خونی بیشتر در نواحی سطحی بدن بیشتر مورد توجه خفاش ها هستند . جالب اینکه خفاش ها مناطق شمالیس آمریکا لاتین بیشتر به جوان ها بخصوص جنس مذکر علاقه نشان می دهند تا کودکان . خفاش های این منطقه بیشتر از جنس vampire, Desmodus rotundus می باشند .
- جفت از آن جا که در پک بررسی ، ویروس های هاری را از جنبن ، رحم و تخمدان های پک حیوان ماده جدا کرده اند ، انتقال هاری از طریق جفت امکان پذیر نیست.
- وسایل آلوده ویروس هاری بسیار حساس است و در مقابل نور و خشکی به سرعت از بین مي رود ؛ بنابراین هاری از طریق وسایل آلوده فقط در موارد استثنائی منتقل مي شود.
- دستگاه گوارش انتقال از این راه بعید است؛ ولی حیوان گوشتخوار ممکن است به ندرت از طریق خوردن لاشه حیوان های مرده در اثر ابتلا به هاری به این بیماری مبتلا شوند. به هر حال باند از خوردن گوشت و فرآورده های دام های مبتلا به هاری خودداری کرد.
موارد تماس با خرگوش و موش خانگي و صحرايي جزو تماس با حيوان حساس به هاري تلقي نميشوند و نياز به درمان پيشگيري از هاري ندارند ولي مجروحين توسط موش خرما و راسو حتماً مورد توجه قرار گیرد .
به طور خلاصه مثالهائی از موارد انتقال غیر گزشی هاری به شرح زیر است :
1-انتقال انسان به انسان : پیوند قرنیه 8 مورد – در اثر ختنه شده توسط فرد هار در پاکستان در سال 1985
2-انتقال تنفسی : دو مورد در غار فریو در آمریکا که محل تجمع خفاش های هار بوده است و این دو نفر خیلی در آن رفت و آمد داشته اند –تکنسین آزمایشگاه که کار او له کردن مغز حهت آزمایش بوده در اثر استنشاق ذرات
3-از راه تماس با لاشه دام هار : یک مورد تکنسین دامپزشکی که شرح آن داده شد . دو مورد چوپان در ناحیه تربت جام از تماس با لاشه گوسفند هار گزیده که در دست این دو نفر خراش وجود داشته است .
4-انتقال از طریق اشتباهات در ساخت واکسن در برزیل در سال 1960 سبب مرگ 18 نفر به هاری شد . علت در بی دقتی در غیر فعال کردن ویروس واکسن بوده است. در این اشتباه 66 نفر واکسینه شده بودند .
بافت های مورد هدف ویروس : ویروس عامل بیماری مقدار کمی در عضلات تکثیر می کند تا به اعصاب حرکتی محل دسترسی پیدا کند . در محل اعصاب وارد راههای عصبی می شود و در این سلول ها به سمت اعصاب مرکزی حرکت میکند. جالب اینکه این ویروس از طریق خون جابجا نمی شود و تا کنون از خون هیچ بیماری جدا نشده است . ثابت شده ویروس به شکل انتقال از یک سلول عصبی به سلول دیگر انتقال می یابد . به تجربه ثابت شده قطع اعصای منطقه گزیدگی سبب جلوگیری از وقوع بیماری می شود .در مواردی قطع عضو بعد از هفته ها از گزش باعث عدم ایجاد بیماری می شود . از اعصاب حرکتی به نخاع می رسد و سپس از آنجا به مغز می رود و در مغر و دیگر اندام های آن تکثیر می کند . سپس از طریق اعصاب در غدد چشمی ، ترشحات بینی ، بزاق و دیگر اندام ها وارد می شود . تقریبا شروع دفع ویروس با شروع علائم همزمان است و باید گفت در این موقع دیگر راهی برای درمان بیماری نیست . محل تجمع ویروس در سلول باعث دیده شدن اجسامی به نام نگری در مغز بخصوص شاخ آمون و بصل النخاع می شود .
ایمنی در برابر بیماری هاری در افراد
هر دو فرم بیماری هاری سلولی و همورال ایمنی در بدن شکل می گیرد . انتی بادی ها عمدتا ار نوع ایمینوگالوبولین IGg هستند که علیه گلیکوپروتئین تولید می شوند . این انتی بادی ها از انتشار ویروس از یک سلول به سلول دیگر جلوگیری می کند که با همین مکانیسم در درمان ضد هاری استفاده می شود . این انتی بادی ها ویروس های غیر متصل به سلول ها را از بین می برند . ایمنی سلولی سبب از بین بردن ویروس در سلول ها است . در طی آلودگی با ویروس انترفرون تولید می شود که باعث جلوگیری از تکثیر ویروس در سلول می گردد . ویروس هاری وحشی می تواند به عنوان یک عامل تضعیف کنند سیستم ایمنی عمل کند و در مواردی که ضعف ایمنی وجود دارد بیماری هاری پیشرفت می کند . نکته مهم اینکه ساخت عوامل سلولی ضد هاری در بدن به موقع و کافی نیست بنابراین سیر سریع تکثیر هاری فرصتی برای بدن جهت تشخیص ویروس و ساخته شدن عواملی مانند عوامل کمپلمان و اینترفرون باقی نمی گذارد .
افراد در معرض خطر هاری
1-دامپزشکان و تکنسین های دامپزشکی – جانورشناسان
2-شکارچیان –جنگلبانان –افرادی که در محیط های زیشت حیوانات وحشی زندگی می کنند .
3-کارکنان کشتارگاه های دام –
4-عمل های جراحی انتقال عضو مانند کلیه – کبد – پانکراس – قرنیه و ...
5-90% از موارد هاری در مردها دیده می شود و تنها 10% هاری در زن ها است
6-در هاری های زیر بیست سال 95 درصد پسر ها و تنها 10% دخترها بیمار شده اند .
7-در ایران هاری در اثر گزش سگ است و در درجه دوم هاری در اثر روباه و گرگ قرار دارد .
8-عوامل مشخص در ابتلا به هاری وجود دارد که عوامل مربوط به میزبان خوانده می شوند . عوامل زیادی هستند از جمله :
·محل و ویروس و موضع ورود آن : در ایران مطالعه شده 90% هاری در افرادی است که در ناحیه سر و دست مورد حمله حیوان هار قرار گرفته اند . جالب است با وجود اینکه موارد گزیدگی در پا سه برابر دست است اما بیشتر موارد مرگ و میر در جراحت های که ناحیه سر و دست گزیده شده است .
·سن انسان و یا دام گزیده شده : هر چه سن بالاتر باشد مقاومت بیشتر و طول دوره نهفتگی بیشتر است .
·اختلاف های فردی و ژنتیکی : در برزیل در موردی که واکسن هاری خراب (آلوده به ویروس زنده ) به عنوان واکسن به 66 نفر تزریق شد با وجود اینکه راه ورود ویروس و میزان دز آن یکسان بود و همه افراد در یک زمان در معرض بیماری قرار گرفتند تنها 16 نفر در اثر هاری مردند .
·سویه و میزان ویروس و ارد شده در طول دوره نهفتگی و مدت زمان بروز علائم نقش دارد .
·نحوه ورود ویروس : تماس ویروس با پوست سالم باعث بیماری نمی شود . اما در صورت خراش دار بودن و یا تماس ناحیه با مخاطات در اثر اعمالی مثل لیس زدن و .. احتمال بروز بیماری وجود دارد . پاشیده شدن عامل بیماری در مخاطات نظیر چشم و بینی هم می تواند باعث بیماری گردد .
·عمق زخم عامل موثری در سرعت انتشار ویروس اشت . هر چه ویروس در عمق بدن تزریق شود دسترسی آن به اعصاب حرکتی در ماهیچه ها بیشتر و انتشار آن در سلول های عصبی سریعتر است .
9-نیمی از موارد هاری در دنیا در بچه های کمتر 15 سال رخ داده است . بیش از 90 % این بچه ها هم از جنس مذکر بوده اند که می توان آن را به علت حضور بیشتر آنها در محل های سر باز و تحرک بیشتر آنها و انجام کارهائی نظیر بازی با حیوانات و تحریک آنها دانست .
10-طول دوره نهفتگی اختصارا به حیوان گزنده – وسعت جراخات ، سن قربانی ، محل گزیده شدن ، مقدار ویروس اولیه ، وضعیت ایمنی قربانی و وسعت جراحات رابطه دارد .
علائم بیماری هاری در انسان
سيرطبيعي
هاري در انسان معمولا داراي چهار مرحله ميباشد :
1 ) دوره نهفتگي كه حدود 90-20 روز به طول می انجامد
2 ) دوره مقدماتي كه حدود 10-2 روز به طول می انجامد
3 ) دوره نرولوژيك حاد كه 7-2 روز به طول می انجامد
4 ) دوره اغماء كه 14-0 روز به طول می انجامد.
دوره نهفتگی
این دوره شامل زمان ورود ویروس به بدن تا زمان بروز علائم می باشد . این دوره به طور معمول متفاوت می باشد . در ایران دوره 30 الی پبح یال است. طولانی ترین دوره نهفتگی گزارش شده 19 سال در مورد در مورد پیوند قرنیه می باشد . گاهی دید شده بیماری بعد از التیام کامل جراحات ایجاد شده به وجود می آید در این مواقع تشخیص بیماری بدلیل عدم وجود جراحات تنها به اخذ سابقه از بیمار بر می گردد .
دوره مقدماتي – علائم اولیه
در پایان دوره کمون علائم اولیه که غیر اختصاصی هستند بروز میکند . در این زمان عیار ویروس در مراکز عصبی بسیار زیاد شده و شخص هارگزيده، به دنبال گذراندن دوره نهفتگي بيماري، دچار كسالت، تب، سردرد، خستگي و بي اشتهايي، ميگردد و در 80%-50 موارد، پارستزي و درد محل گزيدگي، نيز وجود دارد اين درد ممكن است موضعي، يا انتشاري و همراه با سوزش يا خارش موضعي باشد. حالت ترس، اضطراب، بي قراري، تحريك پذيري، عصبانيت، بي خوابي و افسردگي، نيز ممكن است دیده شود. گلودرد، سرفه، لرز، درد شكم، حالت تهوع و استفراغ و اسهال، سوزش، پيوري و پرياپيسم (نعوظ دردناك آلت تناسلي مردان) نيز با شيوع كمتري ممكن است بروز نمايد. اين دوره تقريبا10-2 روز به طول ميانجامد. در این مراحل بیماری با سرماخوردگی ، انفلوانزا و گاستریت و گاستروانتریتیس اشتباه می شود. با پیشرفت بیماری علائم غیر طبیعی بیشتری مانند افزایش میل جنسی ،عدم آرامش ، بی خوابی دیدن کاووس و افسردگی ظهور می کند . تنها علامت اختصاصی بیماری در این دوره وجود درد ، سوزش ، بی حسی و گاهی مور مور شدن در کحل جراخت اولیه است . فرد بیمار در محل جراحت التیام یافته احساس سوزش و خارش می کند .
دوره عصبی حاد
علائم واقعی بیماری دراین دوره دیده می شود. در اين مرحله، افزايش فعاليت (هيپراكتيويته)، توهّم و هذيان گويي، اختلال جهت يابي زماني ـ مكاني، حركات غيرمعقول، صرع، سختي گردن و يا فلج، تظاهر مينمايد و به طور متناوب، حالت بيقراري، حمله به اطرافيان و گاز گرفتن آن ها و ساير حركات غيرمعقول، از بيمار، سر ميزند و هر بار به مدت پنج دقيقه دوام مييابد. اين حالات ممكن است در اثر محرّك هاي شنوايي، بينايي، بويايي يا لامسه اي بروز نمايد و لذا بيمار، نسبت به اين محرك ها، شديدا حساسيت نشان ميدهد. لازم به تاكيد است كه در فاصله بين حملات، گرچه بيمار، اغلب بي قرار است ولي ظاهرا سالم به نظر ميرسدو همكاري مينمايد. هر چه عوامل تحریکی در اطراف بیمار بیشتر باشد شوک های عصبی آن بیشتر است .
در بيش از نيمي ازبيماران، كوشش در راه نوشيدن آب، باعث اسپاسم گلو يا حلق شده ودرد شديدي ايجاد ميكند و لذا حالت تهوع، خفگي و به طوركلّي، حالت ترس از آب "هيدروفوبيا" در آنها ظاهر مي شود و حتي صداي ريختن مايعات و يا بوي آنها و دميدن باد به صورت بيمار نيز باعث بروز اين حملات ميشود. ترشحات بزاقي فراوان، تعريق، اشك ريزش و تنفس سريع و عميق و آريتمي قلبي نيز ممكن است وجود داشته باشد.
در 20% موارد، حالات مختلف فلجي، ساير علائم باليني را تحت الشعاع خود قرار ميدهد. فلج ممكن است وسيع و قرينه بوده و يا در اندام هارگزيده، از شدت خيلي بيشتري برخوردار باشد و يا حالت بالارونده، داشته باشد و حتي در غياب فلج عمومي بدن و عليرغم افزايش شدت انقباض عضلات مختلف بدن، ممكن است عضلات اطراف محل گزيدگي دچار ضعف و سستي شده باشند.
استرابيسم، نيستاگموس، تنگي يا گشادي مردمك ها و نامساوي بودن اندازه آن ها و دوبيني هم گاهي بروز مينمايد و فلج تارهاي صوتي نيز شايع است. به طور كلي در بين اعصاب مغزي، گرفتاري زوج هاي 3، 6، 7، 9،10، 11 و 12 شايعتر ميباشد.
طي اين مرحله، حالات رواني بيمار، همواره در نوسان بوده، مراحل اغتشاش فكري (كونفوزيون) خواب آلودگي شديد و كاهش پاسخ به تحريكات و كوما را طي مينمايد. عليرغم اينكه ممكن است سختي گردن، موجود باشد ولي تنها در 50 درصد موارد، افزايش سلول مايع نخاع، حادث ميشود.
دوره نرولوژيك حاد، درحدود 10-2 روز به طول ميانجامد و در شكل فلجي، مدت آن طولاني تر، ميباشد و سرانجام ممكن است به مرگ ناگهاني بيمار و يا حالت اغماء منجرشود.
در این دوره علائم بیماری هاری بستگی به این دارد که کدام قسمت مغز دچار بیشتر دچار تورم و التهاب شده باشد لذا به طور کلی با توجه به علائم ، هاری به دو شکل دیده می شود :
الف ) شکل خشمگین ( Furious Rabies ) : تحریکات زیاد ، عدم آرامش همراه با توهمات و نگرانی ، بی قراری ، دست و پا زدن ، دویدن ، حالت تهاجم ، گاز گرفتن و دیگر رفتارهای غیر طبیعی . ترس از آب در این دوره از نشانه های اختصاصی می باشدکه با افزايش ترشح بزاق و اختلال در بلع همراه است و موجب بروز علائم مشخص بيماري هاري می شود. به طور کلی علائم فعالیت حرکتی شدید بدنی شامل دویدن و دست و پا زدن، تحريک پذيري و عدم آرامش، توهم و تغیر رفتار ، نگراني و هيجان، مشخصه اين شکل بيماري است.
ترس از آب در هنگام تعارف آب و یا حتی فکر کردن در مورد آن ایجاد می شود . گاهی عدم توانائی در بلع آب به علت فلجی عضلات حلق می باشد . ترس ازهوا و ترس از نور هم در بیماری به وجود می آید همچنين نسيم ملايم ، نور شديد، صداي بلند و لمس کردن ممکن است موجب تحريک پذيري و انقباض عضله هاي حنجره و حلق و ساير عضله هاي تنفسي شود..انقباض هاي ديافراگم و عضله هاي تنفسي مي شود. خواب آلودگي ، توهم، حالت تهاجم، انقباض هاي عضلاني ، علائم مننژيت ، تشنج و فلج موضعي به سرعت ظاهر مي شود. اختلال هاي خلقي دوره اي ايجاد مي شود و با پيشرفت بيماري تا زماني که بيمار وارد کما شود دوره هاي سلامت کوتاه مي شود. اختلال سيستم عصبي اتونوم شامل گشاد شدن نامنظم مردمک، افزايش ترشح اشک، بزاق، تعريق و کاهش فشار خون وضعيتي است.این دوره 2 الی 7 روز طول می کشد.
ب ) شکل فلجی (Paralytic Rabies ) : دوره بيماري در اين شکل به طور معمول طولاني تر از هاري خشمگين است. شکل فلجي کمتر شايع است(20 درصد موارد). مهم تر اينکه در اغلب موارد تشخيص داده نمي شود و برعکس فرم هيجاني ترس از آب و نسيم و افزايش فعاليت يا تشنج به طور معمول وجود ندارد.
بیشتر افرادی به این شکل هاری درگیر می شوند که بیماری را از سویه های هاری خفاش یا ویروس ثابت می گیرند . در این بیماری ضعف ، سستی و گاهی از بین رفتن رفلکس های فلجی ظاهر می شوند . بیماری گاهی به صورت فلجی قرنیه و پیشرونده از نوع سندرم گلین باره در بیماران دیده می شود . ادامه زندگی در نوع هاری فلجی از خشمگین بیشتر است .
دوره اغماء
حالت اغماء در خلال 10 روز اول بعد از شروع علائم باليني، عارض شده و ممكن است چند ساعت تا چند ماه، ادامه يابد. اين بيماران حدود 20-4 روز پس از بروز علائم زنده ميمانند، مگر اينكه روش هاي حفاظتي ويژه اي به كار برده شود. مرحله کما و مرگ در نهايت بيماري هاري به مرحله کما مي رسد و بيمار به علت نارسائي و آپنه يا کلاپس قلبي عروقي مي ميرد.
دوره بهبودي
مراقبت هاي شديد پزشكي در مرحله اغماء ممكن است بتواند باعث نجات جان بيماران بشود و تاكنون حداقل سه نفر توانسته اند از هاري، جان سالم به در ببرند و حتي دو نفر آنها بدون باقي ماندن هيچگونه عارضه اي از بهبودي كامل، برخوردار شده اند. البته در هر سه مورد فوق، اقدامات پيشگيرنده قبل ( واکسیناسیون ) يا بعد از تماس (تزریق سرم ) ، صورت گرفته بوده است. البته ویروس هاری از هیچکدام از بیماران جدا نشده است.
افزايش فشار داخل جمجمه، ادم مغزي، سندروم ترشح نامتناسب هورمون آنتي ديورتيك، ديابت بي مزه، افزايش يا كاهش فشارخون، آريتمي هاي قلبي، كاهش درجه حرارت بدن، صرع كانوني يا عمومي، اختلال فعاليت تنفسي، تنفس عميق و سريع و آلكالوز، جزو عوارض مهم مرحله مقدماتي و ابتداي مرحله نرولوژيك ميباشد و در مراحل بعدي؛ پنوموني، عوارض قلبي ـ عروقي و خونريزي گوارشي نيز بروز خواهد كرد.
بیماری هاری در حیوانات
بیماری هاری به شکل کلینیکی خود در طیف وسیعی از حیوانات مشاهده می شود . حیوانات از نظر شکل درگیری و علائم بیماری نسبت به هاری بسته به حساسیت آنها و نوع آلودگی رفتارهای متفاوتی بروز می دهند. برخی حیوانات به خاطر شکل زندگی بیشتر درمعرض خطر قرار دارند از جمله خفاش ها ی خونخوار و حیوانات اهلی بزرگ که در محیط آزاد می باشند . در این قسمت هاری را در دام های اهلی و برخی دام های وحشی به تفصیل بررسی می کنیم :
هاری در سگ :
به نظر می رسد اولین موارد شرح بیماری های در مورد سگ باشد به طوری که در تاریخ بارها در مورد سگ های دیوانه و مسئولیت صاحبان آنها در هنگام گاز گرفتن دام ها و افراد صحبت شده است . این حیوان هم اکنون هم اولین مخزن و ناشر بیماری شناخته می شود و از 50000 هزار مورد مرگ و میر ناشی از بیماری 90% موارد توسط سگ به انسان انتقال می یابد .
سگ ها حساسیت متوسطی به بیماری دارند و اولین علامت در آنها تغییر رفتار است . در سگ های آرام آفزایش تحرکات و در سگ های شلوغ و پر سر و صدا حالت خاموشی دیده می شود. در سگ های ولگرد گاهی دیده می شود در طول یک روز کیلومترها مسافت را طی می کنند. در صورت نگهداری دسته جمعی سگ ها دیده می شود یکی بعد از دیگری منزوی می شوند . گاهی ابراز محبت در این سگ ها به شدت افزایش می یابد و آنها دوست دارند سر و صورت صاحب خود را لیس بزنند که در صورت بروز زخم در سر ، صورت یا دستان خطرناک می باشد . سگ های خانگی یا گله ممکن است محل زندگی خود را ترک نموده و ولگرد شوند .
در سگ نیز بیماری به دوشکل هاری خشمگین و هاری فلجی یا آرام دیده می شود . در شکل خشمناک اشتهاء ازبین رفته و گاهی عمل بلع دچار مشگل می گردد . سگ مبتلا در این حالت هر چیزی را بدندان می گیرد .در سگ هار اشتهاء کاذب پدیدار می شود که تلاش برای بلع اشیائی نظیر چوب ، سنگ ، فلزات و غیره دیده شده است . یبوست شدید و افزایش تشنگی دیده می شود .
سر وصدای زیاد در حالت خشمگین هاری دیده می شود که با شکل صدای عادی سگ بدلیل انقباض عضلات گلو متفاوت می باشد .صدای حیوان در این حالت خشن ، کوتاه و بریده می شود که اصطلاحا زوزه هاری نامیده می شود .
سوزش محل آلودگی در سگ با گاز گرفتن محل و کندن موهای اطراف آن مشاهده می شود. اتساع مردمک چشم ها ظاهری لوچ به چشمان دام می دهد و آن را ترسناکت تر می سازد . بزاق بیشتر ترشح شده و حالت چسبناک دارد که باعث کثیفی اطراف دهان و کف آلود شدن دهان دام می شود. این سگ ها همه چیز حتی میل های قفس خود را بشدت گاز می گیرند و حتی به انسان نیز حمله می کنند . مانند انسان حمله ها حالت شک دارد و پس از تحریکات عصبی مانند صدا ، نور و یا حتی نسیم ایجاد می شوند .
سگ های هار ولگرد فوق العاده خطرناکند . در یک مورد در فلیپین یک سگ هار در چهار ساعت به 41 نفر از مردم حمله و نه سگ را نیز مجروح نمودن است . حیوان حالت تشنگی از خود بروز می دهد ولی نمی تواند آب بخورد . در سگ معمولا حالت ترس از آب مشاهده نمی شود . نکته جالب اینکه این سگ ها معمولا به صاحب خود حمله نمی کنند ولی مواردی نیز از حمله به صاحب دیده شده است . گاهی دیده شده حیوان به دور خود می چرخد .
در حالت هاری خاموش حیوان به طور پیشرونده ای دچار فلجی می شود که معمولا از سر و گردن آغاز و اندام های تحتانی را در بر می گیرد که حیوان قادر به سر پابودن نبوده و به زمین می افتد . ترشح بزاق کف الود ادامه دارد . در نهایت سگ به خالت اغماء رفته و می میرد . در این حالت سگ قادر به نگهداری اشیاء در دهان نیست و اشیاء از دهانش می افتند .ترشح بزاق به علت اشکال در عمل بلع بیشتر می شود.
موارد ووگزارش های اندکی وجود دارد که سگ بعد از آلودگی بهبود یافته و تا مدت یک سال ویروس را از راه بزاق خود دفع می نموده است که البته تائید این گزارش ها مشکل می باشد . در این موارد سگ نقش کریر ( carrier ) را بازی می کند که بسیار خطرناک است . گزارش های تائید نشده دیگری در خصوص انتقال بیماری از سگ های به ظاهر سالم به انسان وجود دارد از جمله وجود سویه هائی در سگ که مناطقی از آفرقا که هنوز تائید نشده اند .
هاری در گربه :
در گربه هاری کم و بیش مشابه سگ است .نکته مهم اینکه دندان های گربه بلند و تیز است و می تواند تا عمق عضلات ویروس را تزریق نماید .خصوصیت مهم دیگر این حیوان لیسیدن پنجه ها است که ویروس را در زیر ناخن ها انتقال می دهد که با پنجه کشیدن به انسان منتقل می شود. در گربه برای انجام اعمال تحریکی گاهی احتیاج به تحریک نیست و حیوان بی دلیل چنگ می کشد و گاز می گیرد .
در گربه حالت عصبی سریعتر پیشرفت می کند . بروز سرکشی ، چشم های برافروخته ، دهان کف آلود ، پشت کمانی و پنجه ها بیرون آمده توصیف گربه هار در حالت هاری خشمناک می باشد . گربه هار عاشق تاریکی است و به تاریکترین نقطه خانه می رود . گربه هار هر جا باشد خود را به سر و صورت افراد و حیوانات پرتاب می کند و پنجه می کشد . برعکس سگ ، گربه هار کمتر صاحب خود را می شناسد لذا به او نیز حمله می کند . صدای گربه دچار تغییر می شود . این مرحله سریع می گزرد و گربه به مرحله فلجی وارد می شود و معمولا 8 روز بعد تلف می شود .
هاری خاموش یا فلجی در برخی گربه ها به حالت فلجی و زوزه 24 ساعتهخ مشخص می گردد . در مناطقی که واکسیناسیون در سگ ها به خوبی انجام شده معمولا بیماری در گربه دیده نمی شود و علت آن به خاطر این است که الودگی در بین گربه ها و خانواده آنها کمتر است و گربه به عنوان میزبان ناقل هاری کمتر عمل می کند .در گربه سانان مرحله مقدماتی هاری کمتر از یک روز است . مرحله هیجان بین یک الی چهار روز است .
واكسيناسيون پرسنل در معرض خطر هاري (ايمن سازي قبل از مواجهه)
براي حفاظت از كساني كه به سبب شغلي در معرض خطر ابتلاي بيماري هاري مي باشند مانند دامپزشكان ، تكنسين ها ي دامپزشكي ، كارگران كشتارگاه ها ، خدمه باغ وحش ، شكارچيان ، شكاربانان محيط زيست ،چوپانان ، پرسنل مسئول هاري و كار كنان آزمايشگاههايي كه با ويروس هاري سر و كار دارند ، سه نوبت واكسن ضد هاري در روزهاي صفر ،7 و 21 و 28 و اگر مصون سازي فوريت نداشته باشد سه نوبت در روزهاي صفر ، 28 و 56 تزريق مي گردد .
فعالیت های دامپزشکی در کنترل هاری
- نمونه 1:
برنامه مبارزه با بيماري هاري در کشور ایران
سابقه برنامه :برنامه مدوّن از سال 71 با تعریف انجام اقدامات لازم از قبيل اموزش نيروي انساني و جامعه به منظور برقراري سيستم مراقبتي جهت كشف به موقع موارد حيوان گزيدگي ، درمان و پيشگيري به موقع بیماری و همچنين برقراري هماهنگي بين دستگاه هاي مختلف از قبيل وزارت كشور، سازمان دامپزشكي، محيط زيست و . . . را در دست اجرا می باشد .
اهداف برنامه :كنترل بيماري هاري در انسان و اهداف اختصاصي كاهش بروز حيوان گزيدگي، كاهش بروز هاري و رساندن آن به صفر، افزايش آگاهي پرسنل بهداشتي درماني، افزايش آگاهي مردم، افزايش هماهنگي بين بخشي .
نقاط ضعف و تهديدات
پايين بودن سطح آگاهي مردم و بعضي از پرسنل فني، فرابخشي بودن اقدامات كنترلي كه بايستي توسط وزارتخانه هاي كشور و جهاد سازندگي انجام شود (اتلاف سگ هاي ولگرد، واكسيناسيون سگ هاي صاحب دار و گله) .
ادامه برنامه :اين برنامه با توجه به اهميّت آن از بعد انساني با افزايش آگاهي مردم و بهبود سيستم مراقبت در سال هاي آينده ادامه خواهد داشت. كه به لحاظ حجم زياد موارد حيوان گزيدگي، لزوم اقدمات جدي توسط ساير ارگان ها از جمله اتلاف سگ هاي ولگرد توسط وزارت كشور و سازمان هاي ذيربط و همچنين طرح شناسايي سگ هاي صاحب دار و گله و واكسينه نمودن آن ها عليه هاري توسط سازمان دامپزشكي ميبايستي مورد تاكيد و بازبيني مجدد قرار گيرد.
اقدامات مهم در آينده شامل :بهبود سيستم مراقبت، كشف به موقع موارد حيوان گزيده و درمان پيگيري آن ها، بالا بردن سطح آگاهي مردم و بخصوص دانش آموزان و گروه هاي در معرض خطر، تجهيز اتاق درمان پيشگيري و آموزش پرسنل فني.
توصیه بهداشتی در مورد هاری در سفربه کشورهای الوده
واکسن هاری قبل از تماس، برای اقامت طولانی در مناطق آندميك و بخصوص در افرادی که از نظر شغلی تماس دارند مثل دامپزشکان، کشاورزان، قصابان و كودكان كم سن، توصيه شده است. مخزن اصلی هاری در کشورهای در حال توسعه، حيوانات خانگي (سگ، گربه . . . ) است و در کشورهای هند، سريلانکا، فيليپين، تايلند و ويتنام از میزان بروز بالائی برخوردار است
سه دوز واکسن در فواصل 0، 7، 21 (28) ايمنی حدود 90% ايجاد میکند. و اين افراد بعد از گزش نياز به ايمونوگلوبولين ندارند و تنها دو دوز واکسن بفاصله يک هفته به آنها تزريق میکنيم.
در صورت تمایل به سفر به کشورهای چین ، هند ، آمریکای جنوبی و آسیای میانه حتما در مورد تزریق واکسن مشورت نمائید . در صورت که قصد اقامت طولانی در این کشورها را دارید توصیه ما این است که حتما واکسن بزنید .
توصیه های بهداشتی در مورد افراد مرتبط با حیوانات :
1-حیوانات خانگی (سگ،گربه،جوندگان.......)راحتم� � با مراجعه به درمانگاه های دامپزشکی بر علیه هاری واکسینه کنید.
2-ازتماس ونگهداری سگهای ولگرد وبدون شناسنامه پرهیز نمایید. در هنگام خرید سگ و یا گربه از افراد مختلف حتما شناسنامه واکسیناسیون دام را طلب کنید و آن را با مشخصات دام مطابقت دهید . سگ هائی که برای نگهبانی خریداری می شوند حتما باید سالی دوبار بر ضد هاری واکسینه شوند در غیر این صورت ایجاد بیماری هاری در آنها و توسط آنها در انسان و یا دام های دیگر مسئولیت قانونی دارد .
3- بعد از هر نوع گازگرفتگی افراد گازگرفته شده را سریعا به مراکز بهداشتی درمانی انتقال دهید.و موارد را جهت پیگیری های بعدی در صورتی که احساس کردید حیوان هار می باشد به اولین شبکه دامپزشکی در کشور اطلاع دهید .
4-گازگرفتگی حیوانات اهلی (گاو، شتر،گوسفند،بز)را جدی بگیرید. در صورتی که در این حیوانات تغییر رفتار و حمله مشاهده کردید مراتب را به شبکه های دامپزشکی اطلاع دهید . علائم حیوانات هار در این سایت به تفصیل شرح داده شده است .
5- در صورت کشته شدن حیوان حمله کننده مشکوک به هاری بلافاصله باید سر حیوان مشکوک به هاری توسط افراد ذی الصلاح جدا و به مراکز تشخیص هاری انتقال داده شود . از انجام نمونه گیری توسط افراد غیر مسئول خوداری کنید . بعد از انجام عمل نمونه گیری بدن دام مشکوک باید طبق دستورالعمل های موجود معدوم و محیط ضد عفونی گردد .
6-مراقب حیوانات وحشی گوشتخوار وجونده در محیطهای صحرایی وکوهستان باشید. در صورت استفاده از سگ در شکار و یا به گردش بردن آنها احتمال حمله گوشخوران و جوندگان هار وجود دارد
7-از تماس مستقیم کودکان با حیوانات خانگی جلوگیری نمایید. بله حتی اگر این حیوانات واکسن دریافت کرده باشند . در صورت بروز بیماری در حیوانات خانگی حتما از تماس کودکان با آنها تا بهبودی کامل و کسب اطمینان از سلامت آنها جلوگیری نمائید . بجز هاری بیماری های مهم دیگری نیز وجود دارند که برای آنها واکسنی وجود ندارد و می توانند سلامت شما و کودکانتان را به خطر بیندازند . مثلا در مورد سگ بیش از 60 بیماری مشترک بین انسان و این دام وجود دارد که برخی از آنها واقعا خطرناک می باشند از جمله هاری
8-دامهای گزیده شده توسط حیوانات مشکوک به هاری را به مدت ده روز از دیگر دام ها جدا نمائید و در مکانی خاص مراقبت نمائید . این کار سبب کم شدن احتمال انتقال آلودگی به دیگر دام ها می شود . در صورت بروز علائم عصبی از جمله ترشح زیاد بزاق و ترس از آب و دیگر علائمی که در حیوانات به شکل غیر طبیعی متعاقب گزش رخ داده است به شبکه های دامپزشکی اطلاع دهید.
9- حیوانات خانگی خود را در خانه نگهداری نمائید( بخصوص جوندگان و گربه ) از تماس این حیوانات با دیگر حیوانات ولگرد جلوگیری کنید . از همراه شدن حیوانات ولگرد با حیوان خانگی خود در اطراف منزل جلوگیری کنید . در کشورهای پیشرفته شما می توانید در صورت مشاهده حیوان ولگرد از مرکز جمع آوری این حیوانات کمک بگیرید تا از انتشار بیماری های احتمالی به دام هاس سالم جلوگیری شود.
10 – از تحریک حیوانات وحشی و تعقیب آنها خوداری کنید . موارد زیادی از حیوان گزیدگی در اثر بازی و تحریک حیوانات بخصوص در بچه پسرها دیده شده است .
11- در صورت فعالیت در مراکز نگهداری دام و کلینیک های دامپزشکی شما جژء افراد در معرض خطر می باشید و لازم است حتما به فکر واکسیناسیون بر ضد هاری باشید .
ویروس های شبه هاری
- ویروس موکولا در بایگان های موکولا در نیجریه و آفریقای جنوبی دیده شده و در مواردی از افرادی که در اثر آنسفالیت مرده اند جدا شده است .
- ویروس خفاش لاگوس از نوعی خفاش میوه خوار در نیجریه جدا شد . در مراحل بعدی ویروس از خفاش های آفریقای مرکزی و جنوب آفریقا و اروپا نیز جدا شده است .
- ویروس داون هیچ :در مورد اول از یک مرد که در اثر بیماری غیر قابل تفکیک از هاری مرده بود جدا شد .این مرد به وسیله خفاش مورد حمله قرار گرفته بود . ویروس از پسر بچه ای که در دانمارک با علائم هاری مرده بود و در آلمان و آفریقای جنوبی از خفاش جدا شده است .
+ نوشته شده در جمعه یکم مرداد ۱۳۸۹ ساعت ۸:۳۸ ب.ظ توسط نیما
|
کشتار دسته جمعی اسبها توسط نیروی انتظامی
سبزپرس- گروه محیط طبیعی: در حالی که یکی از مشاغل مرزنشینان در غرب ایران، معاملات مرزی از طریق چارپایان است، نیروی انتظامی از سه سال پیش برای جلوگیری از قاچاق کالا، اقدام به کشتن دسته جمعی چارپایان کرده است.
عثمان مزین، حقوقدان، با بیان این مطلب به سبزپرس گفت: با توجه به مقررات و تسهیلاتی که برای مرزنشینان در نظر گرفته شده است و این که کارخانه و کارگاهی برای کار آن ها وجود ندارد، این معاملات مرزی در منطقه کردستان رایج است.
به گفته او، در سال گذشته فرمانداری سردشت 8 هزار کارت تردد مرزی برای این منظور صادر کرده است و این بدان معنا است که مردم تحت نظارت فرمانداری می توانند این معاملات را انجام دهند، اما در 3 سال گذشته، کشتار چارپایان برای مقابله با این معاملات رایج شده است.
به گفته مزین، در مواردی حتی 60 چارپا در روستایی در کردستان کشته شده و اجسادشان برای ایجاد اشمئزاز در محل رها شده است و در منطقه مریوان و سردشت این اقدام در سطح وسیعی انجام می شود.
مزین گفت: پیش از این اگر از افرادی که قاچاقچی تلقی می شدند، چارپایی گرفته می شد، دولت آن را به مزایده می گذاشت و این درآمدی نیز برای دولت به همراه داشت، اما در حال حاضر چارپایان قتل عام می شوند که این حتی می تواند به انقراض چارپایان در این منطقه منجر شود.
به اعتقاد مزین، حتی اگر ثابت شود که اقدام مرزنشینان در این معاملاتی که طی آن از چارپایان استفاده می کنند، قاچاق است، ماموران انتظامی در مقام ضابط قضایی صرفا باید کالا را ضبط کنند و مبادرت به قتل چارپایان جرم محسوب می شود و تخریب مال است و در تضاد کامل با آموزه های دینی قرار دارد.
+ نوشته شده در سه شنبه پانزدهم تیر ۱۳۸۹ ساعت ۱۰:۷ ب.ظ توسط نیما
|
نقل قولهای افراد مشهور درباره ی حمایت از حیوانات
بودا
(۵۶۵ سال قبل از مسیح)
- کسی که از هر نوع خشونت به همۀ موجودات زنده، ضعیف یا قوی، خودداری میکند، کسی که نه میکشد و نه باعث میشود دیگران بکشند، او از نظر من یک انسان مقدّس است.
- کسی که در جستجوی خوشبختی، با خشونت به سایر موجودات، که خود در آرزوی خوشبختی هستند، ظلم میکند خوشبختی را نخواهد یافت.
فیثاغورث (Pythagoras) فیلسوف و ریاضیدان یونانی (۵۰۰-۵۸۰ قبل از میلاد مسیح)
- آنچه انسان با حیوانات انجام میدهد، به انسان باز میگردد. کسی که با چاقو گلوی گاوی را میبرد و نسبت به فریاد ترس بیتفاوت میماند، کسی که با سنگدلی گوسفندی را ذبح میکند و پرندهای را که خود به او غذا داده است، نوش جان میکند، چنین کسی چقدر از جنایت دور است؟
- زمین، سفرهای سخاوتمندانه از غذاهای عاری از گناه پیش روی ما پهن کرده است و ضیافتهایی برای ما برپا داشته است که به هیچ خونریزی و قصابی آلوده نیستند. تنها چهارپایان، گرسنگی خود را با گوشت فرو مینشانند و آن هم نه همۀ آنان، چرا که اسبها، گاوها و بزها از علف تغذیه میکنند. تا زمانی که مردم حیوانات را بکشند، همدیگر را خواهند کشت. در حقیقت، کسی که بذر قتل و رنج را میپاشد، نمیتواند از لذّت و عشق بهرهای برد.
- تا زمانی که انسان یک نابود کنندۀ ظالم برای موجودات پایینتر است، هرگز سلامت و صلح را تجربه نخواهد کرد چون تا زمانی که انسانها حیوانات را میکشند، همدیگر را خواهند کشت.
لئوناردو
داوینچی (Leonardo da Vinci)دانشمند
و هنرمند ایتالیایی، ریاضیدان، معمار، موسیقیدان، کالبدشناس، مجسمهساز،
مهندس (۱۵۱۹ –
۱۴۵۲)
- من از ابتدای دوران کودکی از خوردن گوشت امتناع کردم. روزی فرا خواهد رسید که مردم به قتل یک حیوان همان گونه نگاه خواهند کرد که امروز به قتل یک انسان. زمانی فرا خواهد رسید که ما خوردن حیوانات را با همان دید قضاوت خواهیم کرد که امروز خوردن همنوع خود، آدمخواری را.
- اگر بشر آزادی میخواهد، چرا پرندهها و حیوانات را در قفس زندانی میکند؟ به راستی که بشر پادشاه حیوانات است، چرا که بی رحمی او سرآمد همۀ آنهاست. ما از مرگ دیگران زندگی میکنیم، ما گورستانهای متحرک هستیم.
- کسی که به زندگی ارج نمینهد، ارزش آن را ندارد.
- روزی جهان به آزمایش روی حیوانات همانطور نگاه خواهد کرد که امروز به آزمایش روی انسانها.
آلبرت اینشتین (Albert
Einstein) فیزیکدان آلمانی
(۱۹۵۵ – ۱۸۷۹)
- غذاهای گیاهی تأثیر بسزایی بر خلق ما میگذارند. اگر تمام دنیا به گیاهخواری رو آورد، سرنوشت نوع بشر میتواند تغییر کند.
- انسان قسمتی از یک تمامیت است که ما آن را جهان مینامیم، قسمتی محدود به زمان و فضا. او خود را، افکار و احساسات خود را، جدا از بقیه میداند، نوعی توّهم بصری از دانش خود. این توّهم، نوعی زندان برای ماست که ما را به امیال شخصی و توجه به نزدیکترین افراد به ما محدود میکند. وظیفۀ ما باید این باشد که با گسترش دایرۀ محبت خود به تمام موجودات زنده و کل طبیعت، با همۀ زیباییش، خود را از این زندان رها کنیم. هیچ کس نمیتواند به طور کامل به این هدف دست یابد ولی کوشش در این راه، به خودی خود، قسمتی از نجات و اساس امنیت درونی است.
- اگر کسی آرزو دارد به پرهیزکاری برسد، اولین ریاضت او باید خودداری از آزار حیوانات باشد.
آلبرت شوایتسر (Albert
Schweitzer) پزشک و فیلسوف آلمانی، متخصص الهیات و برندۀ جایزۀ صلح نوبل
(۱۹۶۵ – ۱۸۷۵)
- تا زمانی که بشر دایرۀ محبت خود را به همۀ موجودات زنده گسترش ندهد، به صلح دست نخواهد یافت.
- بگذار هیچ کس از زیر بار مسئولیت شانه خالی نکند. تا زمانی که این همه رفتار بیمارگونه به حیوانات تحمیل میشود، تا زمانی که نالههای حیوانات تشنه در واگنهای قطار ناشنیده میماند، تا زمانی که این همه خشونت در کشتارگاههای ما روا میشود... ما همه در گناه شریک هستیم.
- انسان متفکر باید در برابر عادتهای ظالمانه به مبارزه برخیزد، مهم نیست (این عادتها) تا چه حد در سنّت ریشه کرده و با هالۀ قداست احاطه شده باشند، تا زمانی که انتخاب داریم باید از شکنجه و روا داشتن آزار و اذیت در زندگی دیگران، حتی پستترین موجود خودداری کنیم. روا داشتن این (آزار و اذیت) انکار انسانیت ما و به دوش کشیدن بار گناهی است که چیزی با آن همترازی نمیکند.
- این تقدیر هر حقیقت است که وقتی برای اولین بار عنوان میشود، مورد تمسخر قرار گیرد. زمانی تصّور اینکه سیاهان واقعاً انسان هستند و باید مانند انسان با آنها برخورد شود، احمقانه به نظر میرسید. آنچه زمانی احمقانه به نظر میرسید، امروز یک حقیقت بدیهی است. امروز تقاضای احترام مساوی برای تمام اشکال زندگی به عنوان لازمۀ جدی اخلاق منطقگرا اغراقآمیز به نظر میرسد ولی زمانی فرا خواهد رسید که مردم شگفتزده خواهند شد که در زمانهای بسیار دور انسانهایی وجود داشتند که تشخیص دادند آزار بدون تفکر به زندگی، با اخلاق واقعی منافات دارد. اخلاقیات در کاملترین حالت خود، مسئولیت نسبت به هر چیزی است که زندگی دارد.
- هر جا حیوانی در خدمت به بشر رنج میکشد، رنجهای او به همۀ ما مربوط میشود.
- عادت خوردن گوشت با احساسات درونی ما همخوانی ندارد.
- این همدردی انسان با همۀ موجودات است که از او یک انسان واقعی میسازد.
- هر مذهب یا فلسفهای که بر اساس احترام به زندگی پایهریزی نشده باشد، مذهب یا فلسفۀ واقعی نیست.
- انسانی که تبدیل به یک موجود متفکر شده است، خود را موظف میداند برای زندگی همۀ موجوداتی که میخواهند زندگی کنند، احترام قائل شود همانطور که برای زندگی خود احترام قائل میشود. او زندگی دیگری را در زندگی خود تجربه میکند.
- روح انسان نمرده است، او در خفا به زندگی خود ادامه میدهد... زمان آن فرا رسیده است که باور کنیم، محبت، که کلیۀ اخلاقیات باید از آن ریشه گیرند، تنها زمانی به وسعت و عمق کامل خواهد رسید که کل موجودات زنده را در بر گیرد و خود را تنها به نوع بشر محدود نکند.
- تنها مقدار بسیار کم از خشونت زیادی که از انسان سر میزند را میتوان به غریزۀ بیرحم نسبت داد. بیشتر این، از بیفکری یا عادت موروثی سرچشمه میگیرد. بنابراین، ریشههای خشونت آنقدر که فراگیر هستند، قوی نیستند. ولی زمانی باید فرا رسد که نامردمی حمایت شده با بیفکری و عادت در برابر انسانیت پشتیبانی شده توسط فکر سر تسلیم فرود آورد. بیایید تلاش کنیم تا این زمان فرا رسد.
- (از کتاب خاطرات کودکی و جوانی)
از زمانی که میتوانم به یاد آورم، از بیچارگی بیحدی که در دنیا دیدم رنج بردهام. من هرگز لذّت زندگی ساده و پرطراوت را نچشیدم و تصّور میکنم بسیاری از کودکان همین احساس را دارند، حتی وقتی به ظاهر کاملاً شاد و بدون کمترین نگرانی به نظر میرسند.من مخصوصاً از این که حیوانات بیچاره باید این همه درد و کمبود را تحمل کنند رنج میکشیدم. دیدن یک اسب پیر لنگان که توسط یک مرد به سوی کشتارگاه کشیده میشد، در حالیکه مرد دیگری او را با چوب میزد مرا برای چندین هفته آشفته کرد. - اخلاق (مبتنی بر) احترام به زندگی، ما را بر آن میدارد تا همدیگر را در مورد چیزهایی که ما را رنج میدهند هشدار دهیم و برای ادای وظیفهای که در خود احساس میکنیم، بیباکانه با یکدیگر صحبت و عمل کنیم. این باعث میشود با هم دنبال فرصتهایی برای کمک به حیوانات برای جبران بدبختی بزرگی که بشر بر آنها تحمیل کرده است بگردیم و به این طریق، برای یک لحظه از ترس غیر قابل درک وجود داشتن فرار کنیم.
- آه خدای بزرگ، دعای ما را گوش کن... برای حیواناتی که از آنها به سختی کار کشیده میشود، با آنها به خشونت برخورد میشود؛ برای تمام موجودات منتظر اسیری که بالهای خود را به میلهها میزنند؛ برای تمام آنهایی که شکار میشوند یا از بین میروند یا ترک شدهاند یا ترسانده شدهاند یا گرسنه هستند؛ برای تمام آنهایی که باید کشته شوند... و برای تمام کسانی که با آنها سر و کار دارند یک قلب دلسوز و دستهای نوازشگر و سخنان محبتآمیز آرزو میکنیم. ما را به دوستان واقعی حیوانات تبدیل کن تا در نعمتهای بخشایشگر شریک باشیم.
رومن رولاند (Roman Rolland) نویسندۀ فرانسوی، برندۀ جایزۀ ادبی نوبل، موّرخ هنر، صلحطلب و عارف (۱۹۴۴ – ۱۸۶۶)
- برای انسان آزاد اندیش، در آزار حیوانات چیزی غیر قابل تحملتر از آزار انسانها وجود دارد، چرا که حداقل مورد دوم (آزار انسانها) بدی و فرد مرتکب جنایتکار محسوب میشود. ولی هر روز هزاران حیوان قصابی میشوند بدون آنکه اثری از پشیمانی به جا ماند، اگر هم کسی به این موضوع اشاره کند، مضحک به نظر میرسد و این جنایت غیر قابل بخشش است. این به تنهایی توجیه میکند که انسان ها سزاوار رنج کشیدن هستند. این فریاد انتقام خطاب به نسل بشر است. اگر خدا وجود دارد و این را تاب میآورد، این فریاد انتقام خطاب به خداست.
- به نظر من، بیرحمی در مقابل حیوانات و بیتفاوتی در برابر رنجهای آنها یکی از بزرگترین گناهان بشریت است. این مسئله، پسزمینۀ تباهی بشر است. وقتی انسان قادر است این همه رنج دهد، وقتی خود رنج میکشد، چه جای شکایتی دارد؟
مارک تواین
(Mark Twain)نویسندۀ آمریکایی، بذلهگو، هجونویس، استاد دانشگاه
(۱۹۱۰-۱۸۳۵)
- برای من مهم نیست آیا زندهشکافی (کالبد شکافی موجودات زنده) به حال بشریت سودی دارد یا نه... دردی که بدون توافق بر حیوانات تحمیل میشود دلیل اصلی مخالفت من با آن است و این، برای مخالفت من دلیل قانع کننده است بی آنکه لازم باشد بیشتر از این به آن بپردازم.
منبع : حقوق حیوانات
+ نوشته شده در دوشنبه سی و یکم خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۰:۳۵ ب.ظ توسط نیما
|
سلام به همه دوستان عزیز
به دلیل پایین بودن سرعت نتم تا اطلاع ثانوی وبلاگ تعصیل میباشد احتمالا از هفته آینده با وصل شدن adsl دوباره بر میگردم
در ضمن دوستانی که در مورد حیوانات اطلاعاتی دارند برای عضویت در جمع نویسندگان این وب برای این پست کامنت بزارن و لطفا بفرمایید در مورد چه حیواناتی اطلاعات دارید و تجربه نگهداری چه حیواناتی رو داشتید
+ نوشته شده در پنجشنبه بیستم خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۸:۵۷ ب.ظ توسط نیما
|
مار BoaConstrictor
مقدمه: این مارها شاید اسمشان کمی
ترسناک به نظر برسد ولی واقعا این طور نیست و امروزه در سراسر دنیا و حتی
در ایران به عنوان حیوان خانگی نگهداری می شوند. بسیار آرام و بی خطر
هستند ولی خب همیشه این طور نیست. خیلی خیلی احتمالش کم است که در یک
وضعیت معمول از خود حرکتی نشان دهند. اگر شما قصد خرید و نگهداری همچین
خزنده ی جالب و زیبایی را دارید، اول باید فکر کنید و سوالاتی را از خود
بپرسید: ۱- آیا من واقعا قادرم چنین ماری را که تا ۳ الی ۴ متر رشد کرده و
وزن آن به ۶۰ کیلوگرم میرسد را و تا بیش از ۳۰ سال عمر می کند را نگهداری
کنم؟ ۲- آیا اعضای خانواده ی من و اطرافیان نزدیک من راضی هستند؟(چون
مارها ناراحتی و استرس را حس میکنند و رویشان تاثیر گذار است) ۳- آیا این
امکان برای من وجود دارد که به طور هفتگی موش یا خرگوش زنده ای را به این
مار به عنوان غذا بدهم؟ بله، اینها سوالات مهمی هستند که باید از خودتان
بپرسید. نگهداری این مار به هیچ وجه غیر ممکن نیست چرا که اگر شما اطلاعات
کاملی را در موردش داشته باشید جای هیچ نگرانی نیست و مشکلی نخواهید
داشت. البته آدم بیش از حد لطیف و دلسوزی هم نباید باشید چون به طور هفتگی
باید به او غذای زنده بدهید! این موجودی است که ممکن است در صورت عدم
فراهم شرایط مناسب بیمار می شود و ممکن است بمیرد و کلی دلتان هم به خاطر
خودش و هم پول هنگفتی که بابتش دادید می سوزد. در ضمن مواقعی که در خانه
برای مدت زیاد حضر ندارید نیاز به مراقبت و غذا دارد که کمتر کسی این
مسعولیت را می پذیرد. البته اینها نکات منفی نیستند بلکه برای هرکدامشان
راه حل هایی هست و این بستگی به خود شما دارد. بازاری ها در خارج به این
مار redtailed boa هم میگویند که فروش بیشتری داشته باشند؛ چون همانطور که
قبلا هم عرض کردم معنی اسم واقعی این مار(فشاردهنده) کمی ترسناک به نظر
میرسد و ممکن است تا حدودی میزان فروش را کاهش دهد. ولی واقعا هیچ گونه
مشکل خاصی پیدا نمیکنید البته به شرط اینکه از همه چیز مطلع باشید.
---------------------------------------------------------------------
انتخاب مار بوآ: حتما توجه داشته باشید که ماری را خریداری کنید که دارای این خصوصیات باشد: پوست سالم و کامل و شفاف، بدن سالم و نورمال، منفذ ادرار و مدفوع تمیز، چشمهایی شفاف و زبانش را هنگام لمس کردن و در دست گرفتن مکررا بیرون بیاورد. وقتی شما مار را در دست می گیرید مار باید خودش را به شما محکم گرفته باشد ولی با ملایمت و محکم که این خود نشانه ی ریلکس بودن مار است. وقتی احساس خطر کند باید با هیس هیس کردن و تند نفس کشیدن هشدار دهد. به این نکته هم توجه داشته یاشید که انتخاب شما یک مار نوزاد و یا نوجوان باشد که بتواند طی بزرگ شدنش به لمس شدن عادت کند. در ابتدا مار ممکن است کمی ناراحت و غیر معمول باشد که طبیعی است ولی این علاعم باید فورا رفع شوند. ماده های این مارها بیشتر از نرها رشد میکنند و تفاوت نر و ماده هایشان هم در شکل مقعدشان است که انتخاب بین نر و ماده با شماست. به یاد داشته باشید که از بین بوآ ها این نوع بهترین گزینه است چون هم خیلی زیاد عظیم الجثه نمیشود و در ضمن آرام تر از بقیه است و زودتر یه شما عادت می کند.
-------------------------------------------------------------------------------
مکان نگهداری: ۱- چاردیواری: برای شروع یک آکواریوم ۸۰ لیتری یرای مار شما که کوچک است کفایت میکند ولی نه برای آینده. شما میتوانید از همان اول یک جای خیلی بزرگ را برای مارتان در نظر بگیرید که دیگر نیازی به تعویض مکان مکرر هر چند وقت یکبار نباشد! دقت کنید که حتما حداقل یک طرف آکواریوم شما شیشه باشد. نکته ی فوق العاده مهمی که باید در رابطه با محل نگهداری مارتان به آن توجه داشته باشد، در یا مکان ورود و خروج است که باید حتما ایمن، محکم و غیر قابل باز شدن از داخل باشد چون بوآ ها در فرار کردن و ناپدید شدن هنرمند هستند و زور زیادی نیز دارند و یک روز که به خانه می آیید و می خواهید به مارتان سر بزنید مشاهده می کنید که هیچ اثری از مار نیست و واقعا بعدش خیلی سخت او را پیدا می کنید چون جایی می روند که اصلا شاید فکرش را هم نتوانید بکنید! البته موقعی که بزرگتر هستند این مسعله کمی بیشتر قابل کنترل میباشد.
۲-کف تراریم: در اول میتوانید برای کف تراریومتان از کاغذ یا روزنامه ی نسبتا ضخیم استفاده کنید. این به راحت تر تمیز کردن کف کمک زیادی می کند. هنگامی که مار کار خودش را کرد شما می توانید به راحتی کاغذ یا روزنامه ی کثیف را برداشته و یکی دیگر بگذارید. یادتان باشد که شما باید حتما دسترسی راحتی به کف تراریوم داشته باشید. بعد ها میتوانید برای کف از پوست درخت یا همان فرآورده ها کاغذی استفاده کنید و سعی کنید از موارد دیگری استفاده نکنید. در ضمن به یاد داشته باشید که هر چه تمیز کردن راحت تر باشد، وقت کم تری هم خواهد برد و شما سریع آن کار را انجام می دهید. بهتر است که موقع تمیز کردن مار را به جای دیگری منتقل کنید.
۳- مخفی گاه: ساختن و درست کردن یک یا چند مخفی گاه برای بوآ ها الزامی است. شما برای این کار می توانید از جعبه ای در کف آکواریوم و برای زیباتر جلوه کردن از سنگها و صخره ها استفاده کنید؛ به این ص.رت که شما با سنگها و صخره ها غار مانند هایی را درست می کنید و در نتیجه، مار می تواند درون آن مخفی شود. چیدن شاخه های متعددی در تریریوم هم لازم است و شما باید شخه هایی را فراهم کنید که اولا متناسل با قطر مارتان باشند، ثانیا وزن مار شما را تحمل کنند و ثالثا کاملا خشک و بی جان و تمیز باشند؛ در ضمن حواستان باشد شاخه ها را طوری بچینید که محکم و استوار روی هم قرار گرفته و امکان حرکت یا افتادن آنها وجود نداشته باشد. بهتر است پوست رویی و تیزی ها و برجستگی های شاخه ها را از بین ببرید تا احتمال زخمی شدن مار عزیزتان وجود نداشته باشد. برای شستن شاخه ها هم میتوانید از الکل و آب جوش استفاده بفرمایید.
-------------------------------------------------------------------------------
دما:دمای مناسب بر سلامتی هر چه بیشتر مار شما تاثیر به سزایی دارد. دمای تراریوم باید در پایین بین ۲۸ تا ۳۲ درجه ی سانتیگراد و در زیر لامپ یا منبع گرما ۳۲ الی ۳۵ درجه ی سانتی گراد باشد که مارها در این مکان بسیار گرم استراحت کرده و در واقع نوعی حمام آفتاب می گیرند. شبها هم دمای هوا نباید به زیر ۲۵ درجه برسد. برای تامین گرما میتوانید تراریوم یا محل نگهداری مارتان را در کنار یک بخاری قرار داده و یک لامپ ۱۰۰ وات برای آکواریوم ۲۰۰ لیتری کفایت می کند. در موقع غذا دهی به دما توجه بیشتری داشته باشید چون ممکن است بوآی شما در دمای نه چندان بالا غذا را نخورد یا نتواند هضم کند که این موجب بروز بیماریهایی در مار می شود.
-------------------------------------------------------------------------------
غذا دهی: دو هفته ی اول که مار را تازه خریداری کرده اید و مار وارد محیط و خانه ی جدیدی شده است ، بهتر است به او غذا ندهید. بهترین و سالم ترین غذا برای این مارها که در کشور ما هم موجود میباشد، موشهای آزمایشگاهی سفید هستند؛ در این صورت درصد آلوده بودن موشها به بیماری بسیار کم است! مارها به طور معمول غذای زنده را به غیر زنده ترجیح میدهند بنایراین به مارتان غذای زنده بدهید. هفته ای یک موش یا یک خرگوش برای مارتان کافی است. از این بیشتر ندهید و از این کمتر هم سعی کنید ندهید که موجب گرسنگی مار شود! طعمه ای که جلوی آقا زاده اتان می اندازید قطرش نباید از بیشترین قطر بدن مارتان بیشتر باشد یعنی اندازه ی طعمه باید طوری متناسب با قطر بدن مار باشد وگرنه باعث مشکلاتی از قبیل: گاز گرفته شدن و آسیب دیدن مار توسط طعمه - قادر نبودن به گرفتن یا کشتن یا هضم طعمه - اگر هم همه چیز خوب پیش برود باعث چاقی و اضافه وزن مارتان می شود که باز بیماریها پدید می آیند! مشکلی که ممکن است به احتمال ضعیف برای شما بوجود بیاید این است که مارتان اعتصاب غذا کند و خیلی گرفتار می شوید! باید به زور به او غذا بدهید. شاید این کار کمی عجیب به نظر برسد ولی در این صورت شما مجبورید. اینگونه است که ابتدا موش یا خرگوش زنده را باید بکشید و سپس مار را محکم گرفته و به زور دهانش را باز کنید و سپس طعمه را در دهان قرار داده و بعد دهان را ببندید و فشار وارد کنید تا طعمه به پایین برود! فوق العاده کار سختی است و در ضمن به مار هم استرس فراوانی وارد می گردد.
-------------------------------------------------------------------------------
آب: برای رفع تشنگی و شنا کردن و آب تنی کردن مار بسیار ضروری است و هم چنین رطوبت داخل تراریوم هم حفظ می کند. این مارها در دوران پوست اندازی هم به درون آب رفته و نیاز به رطوبت فراوان دارند. برای رفع این احتیاجات ظرف یا سطلی نسبتا بزرگ(بستگی به اندازه ی مار دارد) در کف آکواریوم قرار دهید و هر چند وقت یکبار آب درون آنرا تعویض بفرمایید.
-------------------------------------------------------------------------------
لمس کردن: که یکی از مهمترین قسمتهای نگهداری مارتان میباشد. چند روز پس از خرید مار، مدام و هر روز او را از جایش بیرون آورده و او را در دستتان بگیرید و لمس کنید. خیلی آرام و ملایم با آن رفتار کنید درست مثل خودش که آرام حرکت می کند! حرکت سریعی نداشته باشید. اولش شاید به دلیل احساس خطر اقدام به راندن خودشان از شما یا درآوردن صدای هیس هیس بکنند که شما نباید بترسید بلکه باید ادمه بدهید و با آرامش تمام و کمال با آنها رفتار کنید که این باعث اعتماد بیشتر آنها به شما می شود و در آینده دیگر راحتید. توجه داشته باشید که هنگام لمس کردن آنها نباید هیچ گونه احساس ترس یا اظطراب داشته باشید که در این صورت به مارتان منتقل خواهید کرد. مواقعی که عصبانی یا ناراحت هستید آنها را در دست نگیرید. مارها استاد حس هستند و همه چیز را بو می کنند و احساس می کنند. وقتی مارتان به حداکثر اندازه ی خودش یعنی ۳ متر میرسد بهتر است برای لمس کردن دو نفر موجود باشند چون در این سایز مار بسیار سنگین بوده و کمی غیر قابل کنترل است. نگذارید هیچ وقت ما وقتی بزرگ شده به دور گردنتان یا قسمتی از بدن مثل مچ دست بپیچد که ناگهان حوس کند که فشار بدهد! اگر احیانا چنین شد و دور قسمتی از بدنتان پیچید و فشار داد(که احتمالش خیلی کم است) از دم آن شروع به باز کردنش بکنید. هرگز این کار را از سرش شروع نکنید که بیشتر زور می زند! بگذارید وزنش روی تمامی قسمتهای بدنتان باشد و بدن آنرا روی سرتاسر شانه ها و دستها و پشت گردنتان قرار دهید تا قاد به پیچیدن در جایی از بدنتان نباشد! البته خیلی کم پیش می آید که فشار دهند ولی خب همیشه پیش گیری بهتر از در مان است!
-------------------------------------------------------------------------------
کلام آخر: شما می توانید برای مدتی طولانی از زندگی کردن با مار خوشگلتان لذت ببرید و لحظات خوشی را در کنار هم داشته باشید و همچنین خاطره های خوبی! در صورتی که از آن به درستی نگهداری و مراقبت کرده و آنرا بشناسید!
برای همه ی شما عزیزان آرزوی موفقیت و سلامتی را دارم.
Alex
منبع : تالار خزندگان اوماک
---------------------------------------------------------------------
انتخاب مار بوآ: حتما توجه داشته باشید که ماری را خریداری کنید که دارای این خصوصیات باشد: پوست سالم و کامل و شفاف، بدن سالم و نورمال، منفذ ادرار و مدفوع تمیز، چشمهایی شفاف و زبانش را هنگام لمس کردن و در دست گرفتن مکررا بیرون بیاورد. وقتی شما مار را در دست می گیرید مار باید خودش را به شما محکم گرفته باشد ولی با ملایمت و محکم که این خود نشانه ی ریلکس بودن مار است. وقتی احساس خطر کند باید با هیس هیس کردن و تند نفس کشیدن هشدار دهد. به این نکته هم توجه داشته یاشید که انتخاب شما یک مار نوزاد و یا نوجوان باشد که بتواند طی بزرگ شدنش به لمس شدن عادت کند. در ابتدا مار ممکن است کمی ناراحت و غیر معمول باشد که طبیعی است ولی این علاعم باید فورا رفع شوند. ماده های این مارها بیشتر از نرها رشد میکنند و تفاوت نر و ماده هایشان هم در شکل مقعدشان است که انتخاب بین نر و ماده با شماست. به یاد داشته باشید که از بین بوآ ها این نوع بهترین گزینه است چون هم خیلی زیاد عظیم الجثه نمیشود و در ضمن آرام تر از بقیه است و زودتر یه شما عادت می کند.
-------------------------------------------------------------------------------
مکان نگهداری: ۱- چاردیواری: برای شروع یک آکواریوم ۸۰ لیتری یرای مار شما که کوچک است کفایت میکند ولی نه برای آینده. شما میتوانید از همان اول یک جای خیلی بزرگ را برای مارتان در نظر بگیرید که دیگر نیازی به تعویض مکان مکرر هر چند وقت یکبار نباشد! دقت کنید که حتما حداقل یک طرف آکواریوم شما شیشه باشد. نکته ی فوق العاده مهمی که باید در رابطه با محل نگهداری مارتان به آن توجه داشته باشد، در یا مکان ورود و خروج است که باید حتما ایمن، محکم و غیر قابل باز شدن از داخل باشد چون بوآ ها در فرار کردن و ناپدید شدن هنرمند هستند و زور زیادی نیز دارند و یک روز که به خانه می آیید و می خواهید به مارتان سر بزنید مشاهده می کنید که هیچ اثری از مار نیست و واقعا بعدش خیلی سخت او را پیدا می کنید چون جایی می روند که اصلا شاید فکرش را هم نتوانید بکنید! البته موقعی که بزرگتر هستند این مسعله کمی بیشتر قابل کنترل میباشد.
۲-کف تراریم: در اول میتوانید برای کف تراریومتان از کاغذ یا روزنامه ی نسبتا ضخیم استفاده کنید. این به راحت تر تمیز کردن کف کمک زیادی می کند. هنگامی که مار کار خودش را کرد شما می توانید به راحتی کاغذ یا روزنامه ی کثیف را برداشته و یکی دیگر بگذارید. یادتان باشد که شما باید حتما دسترسی راحتی به کف تراریوم داشته باشید. بعد ها میتوانید برای کف از پوست درخت یا همان فرآورده ها کاغذی استفاده کنید و سعی کنید از موارد دیگری استفاده نکنید. در ضمن به یاد داشته باشید که هر چه تمیز کردن راحت تر باشد، وقت کم تری هم خواهد برد و شما سریع آن کار را انجام می دهید. بهتر است که موقع تمیز کردن مار را به جای دیگری منتقل کنید.
۳- مخفی گاه: ساختن و درست کردن یک یا چند مخفی گاه برای بوآ ها الزامی است. شما برای این کار می توانید از جعبه ای در کف آکواریوم و برای زیباتر جلوه کردن از سنگها و صخره ها استفاده کنید؛ به این ص.رت که شما با سنگها و صخره ها غار مانند هایی را درست می کنید و در نتیجه، مار می تواند درون آن مخفی شود. چیدن شاخه های متعددی در تریریوم هم لازم است و شما باید شخه هایی را فراهم کنید که اولا متناسل با قطر مارتان باشند، ثانیا وزن مار شما را تحمل کنند و ثالثا کاملا خشک و بی جان و تمیز باشند؛ در ضمن حواستان باشد شاخه ها را طوری بچینید که محکم و استوار روی هم قرار گرفته و امکان حرکت یا افتادن آنها وجود نداشته باشد. بهتر است پوست رویی و تیزی ها و برجستگی های شاخه ها را از بین ببرید تا احتمال زخمی شدن مار عزیزتان وجود نداشته باشد. برای شستن شاخه ها هم میتوانید از الکل و آب جوش استفاده بفرمایید.
-------------------------------------------------------------------------------
دما:دمای مناسب بر سلامتی هر چه بیشتر مار شما تاثیر به سزایی دارد. دمای تراریوم باید در پایین بین ۲۸ تا ۳۲ درجه ی سانتیگراد و در زیر لامپ یا منبع گرما ۳۲ الی ۳۵ درجه ی سانتی گراد باشد که مارها در این مکان بسیار گرم استراحت کرده و در واقع نوعی حمام آفتاب می گیرند. شبها هم دمای هوا نباید به زیر ۲۵ درجه برسد. برای تامین گرما میتوانید تراریوم یا محل نگهداری مارتان را در کنار یک بخاری قرار داده و یک لامپ ۱۰۰ وات برای آکواریوم ۲۰۰ لیتری کفایت می کند. در موقع غذا دهی به دما توجه بیشتری داشته باشید چون ممکن است بوآی شما در دمای نه چندان بالا غذا را نخورد یا نتواند هضم کند که این موجب بروز بیماریهایی در مار می شود.
-------------------------------------------------------------------------------
غذا دهی: دو هفته ی اول که مار را تازه خریداری کرده اید و مار وارد محیط و خانه ی جدیدی شده است ، بهتر است به او غذا ندهید. بهترین و سالم ترین غذا برای این مارها که در کشور ما هم موجود میباشد، موشهای آزمایشگاهی سفید هستند؛ در این صورت درصد آلوده بودن موشها به بیماری بسیار کم است! مارها به طور معمول غذای زنده را به غیر زنده ترجیح میدهند بنایراین به مارتان غذای زنده بدهید. هفته ای یک موش یا یک خرگوش برای مارتان کافی است. از این بیشتر ندهید و از این کمتر هم سعی کنید ندهید که موجب گرسنگی مار شود! طعمه ای که جلوی آقا زاده اتان می اندازید قطرش نباید از بیشترین قطر بدن مارتان بیشتر باشد یعنی اندازه ی طعمه باید طوری متناسب با قطر بدن مار باشد وگرنه باعث مشکلاتی از قبیل: گاز گرفته شدن و آسیب دیدن مار توسط طعمه - قادر نبودن به گرفتن یا کشتن یا هضم طعمه - اگر هم همه چیز خوب پیش برود باعث چاقی و اضافه وزن مارتان می شود که باز بیماریها پدید می آیند! مشکلی که ممکن است به احتمال ضعیف برای شما بوجود بیاید این است که مارتان اعتصاب غذا کند و خیلی گرفتار می شوید! باید به زور به او غذا بدهید. شاید این کار کمی عجیب به نظر برسد ولی در این صورت شما مجبورید. اینگونه است که ابتدا موش یا خرگوش زنده را باید بکشید و سپس مار را محکم گرفته و به زور دهانش را باز کنید و سپس طعمه را در دهان قرار داده و بعد دهان را ببندید و فشار وارد کنید تا طعمه به پایین برود! فوق العاده کار سختی است و در ضمن به مار هم استرس فراوانی وارد می گردد.
-------------------------------------------------------------------------------
آب: برای رفع تشنگی و شنا کردن و آب تنی کردن مار بسیار ضروری است و هم چنین رطوبت داخل تراریوم هم حفظ می کند. این مارها در دوران پوست اندازی هم به درون آب رفته و نیاز به رطوبت فراوان دارند. برای رفع این احتیاجات ظرف یا سطلی نسبتا بزرگ(بستگی به اندازه ی مار دارد) در کف آکواریوم قرار دهید و هر چند وقت یکبار آب درون آنرا تعویض بفرمایید.
-------------------------------------------------------------------------------
لمس کردن: که یکی از مهمترین قسمتهای نگهداری مارتان میباشد. چند روز پس از خرید مار، مدام و هر روز او را از جایش بیرون آورده و او را در دستتان بگیرید و لمس کنید. خیلی آرام و ملایم با آن رفتار کنید درست مثل خودش که آرام حرکت می کند! حرکت سریعی نداشته باشید. اولش شاید به دلیل احساس خطر اقدام به راندن خودشان از شما یا درآوردن صدای هیس هیس بکنند که شما نباید بترسید بلکه باید ادمه بدهید و با آرامش تمام و کمال با آنها رفتار کنید که این باعث اعتماد بیشتر آنها به شما می شود و در آینده دیگر راحتید. توجه داشته باشید که هنگام لمس کردن آنها نباید هیچ گونه احساس ترس یا اظطراب داشته باشید که در این صورت به مارتان منتقل خواهید کرد. مواقعی که عصبانی یا ناراحت هستید آنها را در دست نگیرید. مارها استاد حس هستند و همه چیز را بو می کنند و احساس می کنند. وقتی مارتان به حداکثر اندازه ی خودش یعنی ۳ متر میرسد بهتر است برای لمس کردن دو نفر موجود باشند چون در این سایز مار بسیار سنگین بوده و کمی غیر قابل کنترل است. نگذارید هیچ وقت ما وقتی بزرگ شده به دور گردنتان یا قسمتی از بدن مثل مچ دست بپیچد که ناگهان حوس کند که فشار بدهد! اگر احیانا چنین شد و دور قسمتی از بدنتان پیچید و فشار داد(که احتمالش خیلی کم است) از دم آن شروع به باز کردنش بکنید. هرگز این کار را از سرش شروع نکنید که بیشتر زور می زند! بگذارید وزنش روی تمامی قسمتهای بدنتان باشد و بدن آنرا روی سرتاسر شانه ها و دستها و پشت گردنتان قرار دهید تا قاد به پیچیدن در جایی از بدنتان نباشد! البته خیلی کم پیش می آید که فشار دهند ولی خب همیشه پیش گیری بهتر از در مان است!
-------------------------------------------------------------------------------
کلام آخر: شما می توانید برای مدتی طولانی از زندگی کردن با مار خوشگلتان لذت ببرید و لحظات خوشی را در کنار هم داشته باشید و همچنین خاطره های خوبی! در صورتی که از آن به درستی نگهداری و مراقبت کرده و آنرا بشناسید!
برای همه ی شما عزیزان آرزوی موفقیت و سلامتی را دارم.
Alex
منبع : تالار خزندگان اوماک
+ نوشته شده در دوشنبه سوم خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۱:۸ ق.ظ توسط نیما
|
سخن روز
/%DA%AF%D9%86%D8%AC%D8%B4%DA%A9.jpg)
برای کشتن یک پرنده یک قیچی کافی ست. لازم نیست آن را در قلبش فرو کنی یا گلویش را با آن بشکافی.پرهایش را بزن...خاطره پریدن با او کاری می کند که خودش را به اعماق دره ها پرت کند
+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و سوم اردیبهشت ۱۳۸۹ ساعت ۳:۱۷ ق.ظ توسط نیما
|
بدون شرح
سلام به همه عزیزان
این عکسهایی که میزارم شاید خیلیا تحمل دیدنشو نداشته باشند فقط توصیه من به اونایی که معتقد هستند انسان اشرف مخلوقاته این تصاویر رو ببینن بعد قضاوت کنن
+ نوشته شده در پنجشنبه دوم اردیبهشت ۱۳۸۹ ساعت ۱۰:۳۴ ب.ظ توسط نیما
|
مک دونالد و kfc را تحریم کنید.
قابل توجه دوستداران گوشت
Foie Gras
و این غذا یکی از لوکس ترین و گرانبهاترین غذاهایی است که یک نوع غذای فرانسوی بوده که از طریق غذا دادن اجباری به غاز برای بروز بیماری کبد چرب در غاز بوجود می آید.
حال به چگونگی تشکیل این غذای عجیب و گران قیمت می پردازیم.
غاز بایستی بخورد، حتی اگر تمایلی به خوردن غذا نداشته باشد.
لوله فلزی از طریق گلوی وارد معده غاز می شود... پس به اجبار باید بخورد!
بنابراین جگر غاز بزرگ و بزرگتر،چاق و چاقتر خواهد شد.
برای تبدیل تمام غذا به چربی و پرهیز از مصرف هر گونه انرژی توسط غاز، قفسی که غازها در آن نگهداری می شود، بسیار کوچک می باشد.
به چشمهای ناراحت و معصومشان نگاه کنید.
پاهایشان از ایستادن طولانی مدت روزانه ورم می کند. نیازی به خواب نیست، چرا که مجدداً نوبت خوردن غذا است.
غازها سعی در دفاع از خود می کنند، اما بی فایده است.
زندگی چقدر غم انگیز است....
آنقدر به آنها غذا خورانده می شود، که بالاخره مرگ عده ای را که خوشبخترند، آسوده خواهد کرد. گاهی اوقات قادر به تحمل بدن فربه خود را ندارند.... و همانطور که می بینید... غذا از دهانشان بیرون زده!!!!
غازهایی که زنده می مانند از شدت چاقی پشتشان ملتهب شود... مدفوعشان کاملاً مملو از خون است.
نه تنها دهان و گلوی آنها آسیب می بیند، بلکه هر زمان که به اجباربه آنها غذا خورانده می شود، درد شدیدی در معدشان ایجاد میگردد، چربی وارد پاهای متورمشان نیزمی شود، هیچ خوابی در کار نیست، هیچ تحرکی. هیچگاه در زندگی اشان مجاز به حرکت نمی باشند. هرگز نمی توانند آسمان یا رودخانه ای را ببینند.
و این همان جگری است که شاید خیلی ها بعنوان غذای سالم مایل به بلعیدنش هستند.
جگر سفیدی که طی زجر و عذاب غاز تا این اندازه بزرگ شده است.
زندگی عذاب آور غازها فدای لذت لحظه ای عده ای شکم چران می شود.
این شکنجه روزانه و بی رحمی به این حیوانات بیچاره را متوقف کنید.
تولید این غذا و تجارت را متوقف کنید.
مرغهای سوخاری و انواع ترکیباتی که با مصرف گوشت و مرغ در این رستورانهای زنجیره ای پر طرفدار تولید می شود، نیز محصول عذاب این حیوانات با روشی مشابه آنچه در بالا ذکر شد، می باشند.
مک دونالد و KFC را تحریم کنید.
درباره عمر فاجعه ای که روزانه توسط بشر صورت میگیرد، تنها لحظه ای تامل کافی است تا مصرف گوشت را قطع کنیم.
ترجمه: یاسمن
پرشین پت
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و نهم فروردین ۱۳۸۹ ساعت ۱:۵۴ ق.ظ توسط نیما
|
